در سال 555 ه . ق . جمال‌الدّين اصفهانى وزير « 1 » و بانى بناى رباط العجم مدينه ، فرمان تجديد بناى آن را صادر كرد و بناى مسجد قبا ديگربار دوباره‌سازى شد . « 2 » نورالدّين سَمهودى در « وفاء الوفا بأخبار دارالمصطفى » تصريح مىكند : از روى نقوشى كه در مسجد ديده ، پى برده كه ناصربن قلاوون در سال 733 ق . به تعميرات اساسى مسجد همّت گماشته است . در سال 840 ه . ق . سقف مسجد به فرمان اشرف بُرسْباى از حكام مماليك برجى و به همّت ابن‌قاسم محلى تجديد و بعضى قسمت‌هاى آن ترميم گرديد . در سال 877 ق . كه مقارن با اقامت نورالدّين سمهودى در مدينه بود ، منارهء مسجد خراب شد و آن را به فرمان « اشرف قايتباى » ( متوفّاى 901 ه . ق . ) از « مماليك » و به همّت جناب « خواجگى شمسىبن زمن » در سال 881 ق . تجديد بنا كرده و در بازسازى ديگر قسمت‌هاى مسجد كوشش نمودند . در عصر تسلّط « عثمانىها » بر سرزمين حجاز ، بناى مسجد قبا توسّط سلاطين عثمانى ترك ، تعمير و مرمّت گرديد كه آخرين آن ، در زمان سلطان محمود عثمانى و فرزندش سلطان عبدالمجيد عثمانى در طول سال‌هاى 1240 تا 1245 ه . ق . روى داد كه به نظر مىرسد در اين تعميرات ، به مساحت قديمى مسجد افزوده نشده است . « 3 » ميرزا حسين فراهانى « 4 » در سفرى كه به سال‌هاى 1302 تا 1303 ق . صورت پذيرفت ، مسجد قبا را زيارت و از بناى آن يادى كرده است كه ظاهراً مربوط به بعد از اتمام ترميم‌هاى انجام يافته در زمان عبدالمجيد عثمانى است . از اين كلام او كه مىنويسد : « مسجد قبا مسجد كوچكى است كه سقف ندارد و سه طرف آن خراب و يك طرف آن آباد است . . . » معلوم مىشود كه عثمانىها تنها به بازسازى قسمت قبلى آن همّت گماشته بودند . با اين همهء عقيدهء حقير بر آن است كه ميرزا حسين فراهانى در اين توصيف ، راه صواب را

--> ( 1 ) . زنگيان موصل / بنى زنگى / اتابكان موصل 516 / 660 ه . ق . ( 2 ) . « دولة الأتابكة في الموصل » ، سيّد جميلى ، 1970 ، بيروت ، دارالنّهضة العربيّة . ( 3 ) . « رحلةالحجازيّه » ، بتنونى ، ص 224 . ( 4 ) . سفرنامهء قفقاز - عثمانى - مكه ، ص 292