طى نكرده و اشتباهاً بناى مخروبهء ديگرى را قبا دانسته است ! زيرا امير الحاج مصرى ، رفعت پاشا « 1 » در سال 1318 ق . مسجد قبا را زيارت كرده و مشاهدات خود را در وصف بناى مسجد نگاشته است و اين از مآخذ نادرى است كه ما را در جريان وضعيّت مسجد قبا ، پس از آخرين تعميرات آن در سال 1245 ق . مىگذارد . رفعت پاشا ضمن نقل اقوال سمهودى مىنويسد : شبستان‌هاى مسجد بر 29 ستون استوار است و بنايى است محكم كه براى استقامت ديوارهاى آن ، از خارج جرزكارى شده است و سنگ نبشته‌اى مُعرّف آخرين تعمير و ترميم آن در سال 1245 ه . ق . در قسمت فوقانى درِ بزرگ كار گذارده بودند كه تا امروز ( 1397 ه . ق . ) در جاى خود برقرار است . اين سنگ‌نبشته ، به خطّ نستعليق پخته و ذيل آيه : لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى . . . قصيده‌اى را به تركى نقر و حك كرده كه به خطّ خطّاط مشهور ترك در قرن 13 ق . يسارىزاده است : يازُپ تاريخ تامين مسجده شكر ايلدم « پرتو » « 2 » * بومسجد اولدى ويران ايلدى محمودخان آباد المذنب العاصى ، يسارىزاده ، مصطفى عزّت - غفر اللَّه ذنوبهما - « 3 » رفعت پاشا از بناى مسجد قبا در ميانهء سال‌هاى 1318 - 1325 ق . سه تصوير تهيّه كرده كه در كتاب خود به چاپ رسانده است . در اين پيكره‌ها ، به‌خوبى موقعيّت ظاهرى بناى مسجد و منارهء بر افراشتهء آن از خارج و داخل نمايانده شده است . آخرين توسعه و ترميمى كه در بناى مسجد قبا صورت پذيرفت ، در سال 1388 ق . به امر ملك فيصل‌بن عبدالعزيز بود . پس از بررسى و مطالعات هيأت اجرايى توسعهء مسجد قبا ، كه به رياست ابن‌زيدان ، وكيل « وزارة المواصلات » دولت تشكيل شده بود ، مقرّر گرديد بر اساس پيشنهاد « ابراهيم‌بن على عياشى » كارشناس آثار مدينه ، از جانب ضلع شمالى به مساحت مسجد

--> ( 1 ) . مرآت الحرمين ، ج 1 ، ص 394 ( 2 ) . پرتو ، تخلّص شاعر بوده است . ( 3 ) . نايب‌الصّدر شيرازى در « تحفةالحرمين » چاپ سنگى ، ص 249 ، بمبئى ، چاپ 1306 ق .