مسجد و به‌كارگرفتن چوب ساج در سقف مسجد اشاره كرده‌اند ، كه همگى از يك تجديد بناى اساسى به همّت عُمربن عبدالعزيز در اواخر قرن اوّل هجرى ، حكايت مىكند . محمّدبن ابىبكر تلمسانى ، در سال 348 ه . ق . از بناى مسجد قبا وصفى ارائه داده است كه نشان مىدهد در قرن چهارم ، بناى مسجد ، معمور و مجلّل بوده است . تلمسانى آن را مربّع و مساحتش را 70 * 70 ( / 4900 ) ذرع دانسته است كه سايه‌بان‌هاى اطراف و شبستان آن مجموعاً 43 ستون و مناره‌اش در ركن غربى ، 160 پلّه داشته است . « 1 » كمّ و كيف بناى مذكور همچنان تا اواسط قرن 4 قمرى پابرجا بوده است و بر اثر مرور زمان ، فرسودگى و پوسيدگىهاى بناى مسجد نمايان و آن را در معرض خطر فرو ريختن و خرابى قرار داد . تا اين‌كه در سال 435 ق . « ابويعلى حسينى » آن را تعمير و مرمّت كرد و از خود كتيبه‌اى به جاى نهاد كه بعدها ضمن خاك‌بردارى و تعميرات مجدّد به‌دست پژوهندگان افتاد . متن كتيبه نه‌تنها به نام بانى آن اشارهء صريح نموده ، بلكه از تاريخ اتمام و نام معمار آن چنين ياد كرده بود : « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ * إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ . . . . أمر بعمارة مسجد قباء الشريف ، أبو يعلى أحمدبن الحسن‌بن أحمدبن الحسن ابتغاء ثواب اللَّه و جزيل عطائه . . . على يد الشريف حسن المسلم . . . ابن عبداللَّه‌بن مساك في سنة خمس و ثلاثين و أربعمائه » . « 2 » نايب‌الصّدر شيرازى « 3 » ضمن وصف مشاهدات خود از مسجد قبا ، به اين كتيبه اشاره كرده و آن را در فاصلهء بيست ذراعى سمت چپ محراب اصلى مسجد ديده است .

--> ( 1 ) . « وصف مكه و المدينه و بيت‌المقدس » تأليف محمدبن ابىبكر تلمسانى . نيز نك : مجلّة العرب ، تصحيح : حمد الجاسر ، ج 5 و 6 ، ذوالقعده و ذوالحجّه 1392 ق ، داراليمامه ، رياض . ( 2 ) . « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، تعمير مساجد خدا به دست كسانى است كه . . . به خدا و روز قيامت ايمان آورده‌اند ، مسجد قبا در سال 435 توسط حسن بن عبداللَّه بن مساك بنا و به دستور ابو على احمدبن حسن‌بن احمد بن حسن رضوان‌اللَّه عليه بازسازى گرديد . » ( 3 ) . تحفة الحرمين ، چاپ سنگى ، بمبئى ، 1306 ق ، ص 249