و سلّم - مسجد قباء فقدم جدار المسجد إلى موضعه اليوم و أسّسه » . « 1 » با اين تجسّم و توجّه ، به راحتى مىتوانيم منظور و جهات روايات تاريخى ذيل را دريابيم : ابن‌زباله روايت مىكند : « انّ النّبيّ - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - إلى الأسطوان الثّالثة في مسجد قباء الّتي في الرّحبة » . « 2 » از اين ستون سوم ، كه قسمت فوقانى آن چوب‌كارى شده و به نقوشى مزيّن گشته بود ، تحت عنوان ستون « المخلّقه » در روايات ياد شده است . ابن‌شبّه از واقدى به نقل از مجمع‌بن يعقوب ، حديثى را آورده كه : « كان المسجد في موضع الأسطوان المخلّقة الخارجة في رحبة المسجد » و اين محل ، مكانى است كه به روايت ابن‌رقيش ، « ابن‌عمر » نماز خود را در آن به جاى مىآورد ؛ زيرا « يقصد بذلك مسجد النّبيّ صلى الله عليه و آله الأوّل » و اين مكان به بعد از تغيير جهت قبله مربوط بوده است ؛ چنان كه با صراحت در روايت ابن‌زباله ، از « عبدالملك‌بن بكربن ابىليلى » ، به نقل از پدرش چنين مىخوانيم كه : « انّ رسول اللَّه - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - صلّى في مسجد قباء إلى الأسطوان الثّالثة في الرّحبة إذا دخلت من الباب الّذي بفناء دار سعدبن خيثمة » . « 3 » فيروز آبادى ، ( متوفّاى 817 ق . ) ، « 4 » بىآن‌كه ترديدى داشته باشد ، از محلّ نماز محمّد رسول اللَّه صلى الله عليه و آله در مسجد قبا ياد كرده ، مىنگارد : « وفي صحنه ممّا يلي القبلة شَبه محراب على مصطبة هو أوّل موضع ركع فيه النّبيّ صلى الله عليه و آله » . « 5 »

--> ( 1 ) . « از زمانى كه قبله تغيير يافت ، پيامبر گرامى ، قدم به مسجد قبا نهاده ، ديوار مسجد را جلو بردند كه تا به امروز موجود است و آن‌گاه آن را بنا كردند . » براى توضيح بيشتر ، نك : نويرى ، « نهاية الإرب » ، جزء 16 ، ص 345 ( 2 ) . « پيامبر گرامى تا ستون سومِ مسجد قبا ، كه در حياط است ، نماز به جاى آورد . » ( 3 ) . « پيامبرگرامى در مسجد قبا تا ( كنار ) ستون سوم ، كه در حياط است ، نماز به‌جاى آورد . اگر از درى كه در آستانهء منزل سعدبن خيثمه است ، وارد شويد . » ( 4 ) . در « المغانم المطابه في معالم طابه » ، ص 324 ( 5 ) . « در حياط مسجد ، پس از قبله ، جايى شبيه محراب است ، آنجا اوّلين محلّى است كه رسول گرامى ركوع نمود . »