ت : بناى مسجد قبا موقعيّت و شكل هندسى مسجد قبا در زمان حيات محمّد رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله و تغييرها و مرمّت‌ها و توسعه‌هايى كه بعدها در طول تاريخ حجاز بر آن صورت پذيرفت ، از اهمّ مسائلى است كه بايد به آن توجّه كنيم : در تعيين محلّ محراب مسجد قبا ، قبل از تحوّل قبله از بيت‌المقدس به كعبه و محلّ محراب ، بعد از تغيير جهت قبله ، روايات و نظرات مختلفى در مآخذ معتبر نقل و نقد شده است ؛ كه مجموعاً اختلاف چندانى با هم ندارند . تفاوت‌هايى كه ملاحظه مىشود ، با توجّه به اين‌كه غالب نظرها مبتنى بر مطالعات عينى و محلّى مسجد قبا نبوده ، اشتباهاتى را موجد شده است . با اين همه ، از مجموعهء شناسايىها و جمع‌بندى اقوال و تطبيق آنها توسّط حقير در محلّ بناى مسجد و با توجّه به نقشه‌هاى ادوارى موجود در « ادارهء اوقاف مدينه » و اظهار نظر خبرگان آثار مدينه و ده‌ها رساله و كتاب ، به اين نتيجه رسيدم كه مسجد را محمّد صلى الله عليه و آله در « مربد » كلثوم‌بن هدم بنا نهاد و آن در قسمت شمالى خانهء كلثوم و مجاور غربى خانهء سعدبن خيثمه بوده است . سقف مسجد روى سه رديف ستون استوار شده بود كه هر رديف در وسط و موازى آن در جنوب و شمال قرار داشته است . اين بنا از شمال مجاور زمين وسيع و از غرب مجاور زمين سعدبن خيثمه و « بنوعطيه » محصور شده بود . محلّ محراب محمّد رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله قبل از تغيير جهت قبله ، در منتهىاليه ديوار شمالى مسجد كه به زمين فراخ شمالى متّصل بوده ، واقع بود و اين محل در وسط طول شرقى - غربى ديوار يا كنار ستون سوم مىباشد . بعد از تغيير جهت قبله از بيت‌المقدس يا جهت شامى مسجد به كعبه ، يا جهت جنوبى مسجد ، محلّ محراب از ستون سوم ديوارِ سمت شمالى مسجد ، به ستون سوم ديوار سمت جنوبى مسجد تغيير مكان داده است . ابو سعيد خدرى گفته است : « لما صرفت‌القبلة أتىرسول‌اللَّه - صلّىاللَّه‌عليه [ وآله ]