طبرسى در « مجمع البيان » « 1 » قبول دارد كه : « أنّ معناه أدخلني المدينة و أخرجني منها إلى مكّة للفتح ، عن ابن‌عبّاس و الحسن و قتادة و سعيدبن جبير » . و قسطلانى در « ارشاد السّارى بشرح صحيح البخارى » « 2 » ذيل « باب هجرة النبيّ - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - » مىنگارد : « بإذن اللَّه عزّوجلّ له في ذلك بقوله تعالى : وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ . . . بعد بيعة العقبة بشهرين و بضعة عشر يوماً و أصحابه أبيبكر و عامربن فهيرة و صاحبين له من مكّة إلى المدينة » . « 3 » به استناد غالب مفسّران و محدّثان ، نورالدّين سَمهودى « 4 » و ابوالفضل تفليسى « 5 » تعبير « مُدْخَلَ صِدْقٍ » را از جمله نام‌هاى مدينهء منوّره دانسته‌اند . اگر چه « حافظ ابن‌نجّار » « 6 » به آن تصريحى نكرده است . محمّد ، رسول اللَّه صلى الله عليه و آله پس از تدبير شرايط هجرت - كه با از خودگذشتگىِ علىّبن ابوطالب عليه السلام آغاز شد - در همان شبِ مقرّر ، از مكّه خارج گرديد و به سوى كوهستان‌هاى اطراف عزيمت كرد . از ميان مهمترين كتاب‌ها و با توجّه به مقايسه و نقد ، بيانِ ابن‌اسحاق در كتاب « السيرة النبويّهء » ابن‌هشام را مورد استناد قرار مىدهيم كه وى مواضع مسير هجرت را چنين دانسته است : مكه - غارثور - عُسفان - أمَج - قديد - الخرّار - ثنيةالمِرّه - لِقْفا - مَدْلَجه لِقف - مَدلجة محاج - مَرجَح - ذى كشد - الجداحه - الأجرد -

--> ( 1 ) . جزء 15 ، ص 88 ، چاپ دارالفكر ، چاپ 19561 م . ( 2 ) . ج 6 ، ص 212 ( 3 ) . « خداوند - عزّوجلّ - در اين مورد به رسول اللَّه صلى الله عليه و آله اجازه مىدهد و در قرآن مجيد مىفرمايد : « اى رسول ما ، پيوسته دعا كن كه : بار الها ! مرا به قدم صدق داخل گردان ، و اين امر دو ماه و چند روز پس از تبعيت كردن العقبه صورت پذيرفت و يارانش ابوبكر و عامر بن فهيره و دو يار ديگر ، ملازم ايشان از مكه به مدينه ، بودند . » ( 4 ) . در ذيل فصل « في اسماء هذه البلدة الشريفه » ج 1 ، ص 8 ( 5 ) . وجوه قرآن ، ص 268 ، به اهتمام مهدى محقق ، چاپ 1360 ش . ( 6 ) . در كتاب « اخبار مدينة الرّسول » ، « اسماء المدينه و أوّل من سكنها » ص 10