محمد باقر النجفي

38

مدينه شناسى ( ط مشعر ) ( فارسى )

عبارتند از : عبدالقدّوس انصارى ، ابراهيم عيّاشى ، على حافظ و حمد الجاسر كه با تأليف كتاب‌ها و تصحيح متون قديمىتر و حواشى پرارزش بر آثارِ هَمْدانى ، امام حربى ، الهجرى و انتشار مقالات تحقيقى در مجلّه‌هاى : العرب ، المنهل و . . . بار منابع مدينه‌شناسى را غنىتر نمودند ، يكّه‌تازى غربيان شرق‌شناس در دوران ما را متوقّف و ما را از آنان مستغنى ساختند . البته در اين وادىِ گسترده ، نبايست از آثار جهانى سيّاحانى چون ناصر خسرو ، ابن‌بطوطه ، ابن‌جبير و . . . غفلت ورزيد و كارى را كه بعدها سيّاحان مؤمنى چون ابراهيم رفعت پاشا ، محمّد لبيب بتنونى ، ( ايّوب ) صبرى پاشا و ده‌ها سيّاح و زائر عرب ، ترك و ايرانى از خود به‌جا گذاردند ، ناديده گرفت . روش به‌هر حال ، مؤلّف ، پيش از تأليف كتاب ، به ارائهء پيش‌نويسى از مدينه‌شناسى ، به عنوان يك علم از علوم اسلامى توجه داشته است . در اين راه ، مسيرهاى متعددى را در طول مطالعات طى نمود تا به روشى مشخص از نظر تحقيقاتى نايل آمد . اين روش در وهلهء نخست ، مبتنى بر مطالعات اسلام‌شناسى است كه مؤلف را وامىداشت تا بررسىهاى خود را در شهر مدينه به‌صورت يك سفرنامه به نگارش در آورد . ولى در جريان انشاى سفرنامه ، به گستردگى مبحث پىبرد و سر از مدينه شناسى در آورد . در اين روش ، طبيعى است كه از متون عمومى سيره ، حديث ، تاريخ و جغرافيا به منابع مستقيم مدينه‌شناسى منتقل شد و بر آن اساس مسافرت‌هاى متعددى به حجاز نمود تا مُستندات مُستخرجه را با مشاهدات و ملاحظات عينى نقد و تطبيق نمايد . در اين مطابقت ، بيش از نيمى از سال‌هاى تحقيق را به تصحيح آراى قدما و مستندات منابع مدينه‌شناسى سپرى نمود و عاقبت ضمن تلفيقى از منابع تاريخى با مشاهدات و اسناد زندهء اوقافىِ مدينه ، اين كتاب را به رشتهء تحرير در آورد . در اين سير ، مشاهدات را با دسترسى به نقشه‌ها ، عكس‌هاى قديمى ، نقاشىهاى نمادين در نسخه‌هاى خطى ، تكميل نمود و به مقياس‌هاى دقيقى نايل آمد ؛ كه در همهء مباحث كتاب ، راهنماى مدينه‌شناسىِ او گرديد . بدون ترديد كسانى كه مىخواهند اين پژوهش را تكميل نمايند ، قبول اين