سختىها و مرارت‌ها را در امر تحقيق از ضروريّات مدينه‌شناسى تلقّى خواهند كرد . مباحث در پايان ، نظر به اين‌كه مقصد مدينه‌شناسى ، آشنايى با بافت اصلى شهر مدينه در سدهء نخست هجرى است ، طبيعى است كه مباحث چنين علمى معطوف به شناختِ خانه‌ها ، چاه‌ها ، مقابر ، مسجدها ، ميدان‌هاى نبرد ، موقعيّت جغرافيايى - تاريخى طوايف يثرب ، انصار و يهوديان و سخنرانىها ، مناطق خاص جغرافيايى ؛ از قبيل حرّه‌ها ، وادىها ، صحراها ، كوه‌ها و . . . راه‌هايى كه به مدينه منتهى مىشود و مسيرهايى كه مدينه را به ديگر نقاط حجاز و نجد مرتبط مىسازد ، دروازه‌هاى شهر و بالأخره مسير هجرت پيامير و مكّيان است ؛ كه تمام اين موارد ، در برگيرندهء حوادث مهمى از تاريخ اسلام است . اين موضوعات ، در سه برههء : موقعيّت قبل از اسلام و زمان پيامبر صلى الله عليه و آله ، تطوّراتى كه در طول تاريخ داشته است و در نهايت موقعيّت فعلى آنها مورد بررسى قرار مىگيرد . البتّه محدودهء چنين مباحثى ، نه جغرافياى شهر مدينه كه محدودهء تاريخى آن است . فرضاً در بارهء ميدان‌هاى نبرد در مدينه ، نه تنها موقعيّت جغرافيايى - تاريخىِ احد ، خندق ، بنوقريظه ، بنوقينقاع و بنو نضير را مورد شناسايى قرار مىدهد ؛ بلكه بدر ، تبوك ، خيبر ، حمراءالأسد ، ابواء ، سويق ، سلاسل ، دومةالجندل ، قطن ، بنوسليم ، بنومصطلق و ذات‌الرقاع را نيز - كه مركز اصلى همهء آنها ، حوادث شهر مدينه بوده است - در فهرست مباحث مدينه‌شناسى جاى مىدهد . اين مباحث را در 5 مجلّد نگاشته‌ام و هر يك از مجلّدات را به قسمتى از مباحث كلىِ مدينه‌شناسى اختصاص داده‌ام . به استثناى مجلّد اول كه موضوعات و شكل و رنگ آن در برابر ديدگان شما قرار دارد ، در مجلّد دوم ، تاريخ و جغرافياى قديم و جديد و ميدان‌هاى نبرد با پيامبر به رشتهء تحرير در آمده است . در مجلّد سوم ، نيز موقعيت جغرافيايى - تاريخى طوايف و قبايل انصار و در مجلّد چهارم ، مسير هجرت و مسيرهاى قديمى منتهى به مدينه و در مجلّد پنجم ، تاريخى از حكومت‌ها ، دانشمندان و حوادث تاريخى شهر مدينه از سدهء اول تا روى كار آمدن خاندان سعودى مورد بررسى قرار گرفته است .