مطالعات و مشاهدات مؤلّفان ، سير تكاملى پيدا كرد و ما تأليفى را نمىبينيم كه از آرا و اسناد متقدّمان خود ياد نكرده باشد . تطوّر اين سير ، از اواخر سدهء دوم هجرت رو به تكامل نهاد و هميشه سعى مىشده تا ضمن توصيف موقعيّت زمانى ، آن را با ديرينهء تاريخى و آرا و اسناد گذشته بسنجند و مورد تطابق قرار دهند . از اين رو آثار مذكور به صورت يك مجموعهء زنجيره‌اى جلوه مىكند . اين‌جانب براى شناخت منابع مذكور ، زحمات فراوانى را متحمّل شد و اسنادى را كه به صورت خطى يا چاپى امكان دسترسى به آن بود ، جمع‌آورى نمود و از محتويات و مندرجات نسخه‌هاى مفقود شده در آثار متأخّرانش آگاهى يافت . تكميل چنين پژوهشى در شناخت آثار مدينه‌شناسان ، به عنوان كارى كه قُدماى ما آغاز كردند و اساساً تحليل ، نقد و طبقه‌بندى آنها موضوع مستقلى است كه در كتاب مدينه‌شناسى مورد بررسى قرار گرفته و در مأخذ مستندات كتاب به آن‌ها استناد شده است . ولى در اين مقدمه ، شايسته است كه بر اساس رعايت تقدّم تاريخى از مدينه‌شناسان مزبور نام ببريم : ابن‌زباله ( 199 ه . ق . ) ، زبيربن به كار ( 172 / 256 ه . ق . ) ، يحيىبن حسن ( 214 / 277 ه . ق . ) ، عمربن شبّه ( 171 / 262 ه . ق . ) ، علىبن محمّد مدائنى ( 135 / 225 ه . ق . ) ، رزين‌بن معاويه اندلسى ( 535 ه . ق . ) ، ابن‌نجّار ( 578 / 641 ه . ق . ) ، جمال‌الدّين محمّد مطرى ( 676 / 741 ه . ق . ) ، عفيف‌الدّين عبداللَّه مطرى ( 698 / 765 ه . ق . ) زين‌الدّين مراغى ( 727 / 826 ه . ق . ) مجدالدّين فيروزآبادى ( 720 / 817 ه . ق . ) ، سخاوى ( 821 / 902 ه . ق . ) ولى جامع همهء اين آثارشناسان مدينه ، نورالدين سمهودى ( 844 / 911 ه . ق . ) از مصريان مقيم مدينه است كه با نگارش كتابِ « وفاء الوفا بأخبار دار المصطفى » سند كامل و جامعى را تا قرن 9 ه . ق . براى ما به يادگار گذاشت . سپس مدينه‌شناسانى چون : محمد كبريت ( 1012 / 1070 ه . ق . ) و برزنجى دنبالهء كار او را گرفتند . آنچه كه قدماى ما در اين آثار پژوهشى نگاشتند ، با تغييرات روزافزون شهر مدينه و گسترش آن در دوران عثمانىها - خصوصاً پس از برداشتن حصار مدينه و مدرنيزه شدن شهر در سه دههء نخست حكومت سعودى - چندان مفيد فايده نبود ، تا اين‌كه استادانى كه به حق بايد با احترام از آنان نام ببريم ، توانستند چهرهء جديد مدينه را مطابق مستندات تاريخى مندرج در آثار قدما ترسيم نمايند . اينان