ط ) سفرنامه حج كشميرى به سال 1154 ق كه در مسير بازگشت از جده ، به بندر مخا و اقيانوس هند رسيده و سپس به سمت هند و بندر « هوگلى » رفته است . به‌جز اين موارد ، سفرنامه‌نگارانى نيز خاطرات سفر خود را حتى از دل درياى هند و شهر بمبئى و ديگر شهرهاى هند گزارش كرده‌اند كه باز هم از ميان سفرنامه‌هاى قاجارى در اين باره به 4 سفرنامه اشاره مفصل‌ترى مىكنيم : 1 . سفرنامه نائب الصدر ( 1270 شيراز - 1344 ق ، مشهد ) كه در مسير بازگشت از مناسك حج ، از طريق اقيانوس هند به بمبئى رسيده و سفرنامه خود را « تحف الحرمين و سعاد الدارين » ناميده است . وى كه لقب موروثى « نائب الصدر » را از ناصرالدين شاه گرفت ، و لقب طريقتى « معصوم عليشاه » را از ملا سلطانعلى ( پيشواى سلسله طاووسيه گنابادى ) دريافت كرد ، اين سفر را از شوال سال 1305 ق آغاز و تا صفر 1306 كه هنگام بازگشت وى مىباشد ، به انجام رساند . مؤلف نيز مدتى از اواخر عمر خويش را رئيس اوقاف گرگان و گناباد بوده است . وى به دليل بىپولى و درماندگى در تعيين راه بازگشت ، به پيشنهاد يكى از تجار اصفهانى ، عازم بمبئى مىشود و خرج سفر را مقروض وى مىگردد . وى پيشتر يك بار به سال 1297 ق به هند سفر كرده بوده و گزارش ديده‌ها و شنيده‌هاى خود را نگاشته است و در اين مجال ، تنها به بيان مقدارى از احوال مردمان و گزارش روزانه سفر و بيان حالات كسانى كه با آنان ملاقات كرده ، بسنده مىكند . درباره برخى مشايخ آن زمان در بمبئى و تاريخچه مذهب اسماعيليه نيز مطالبى را آورده است . در موارد متعددى ، شايد به دليل مشرب عرفانى كه داشته ، از دنيا و دنياپيشگان بدگويى مىكند و روش آنان را مذموم مىدارد و در اكثر موارد نيز اين عبارات را با اشعار يا نثرهاى مسجع همراه مىكند ؛ از جمله در صفحه 288 نسخه چاپ سنگى اين سفرنامه چنين آمده است : « هنگامه غريبى است ؛ با اين حال آن قدرى