تلاوت پيش آمده و تحقق يافته است . امكان نسخ قرآن دومين مبحث دربارهء امكان نسخ قرآن است ، اين بحث داراى دو مرحله است : 1 . آيا اصولا نسخ در اديان و شرايع آسمانى ممكن است يا محال ؟ 2 . برفرض كه در ساير اديان و شرايع نسخ ممكن باشد آيا در دين اسلام و قرآن ممكن است يا خير ؟ مقام اول : دانشمندان يهود مىگويند : نسخ در احكام الهيه و شرايع آسمانى محال است . غرض آنان از اين سخن ، اثبات استمرار احكام شريعت حضرت موسى عليه السّلام است . مقام دوم : ابو مسلم اصفهانى كه يكى از دانشمندان معتزله است مىگويد : نسخ در قرآن و احكام شرع مبين اسلام مستحيل است به دليل اينكه خداوند فرموده است : لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ . اما در مقابل علماى يهود و در مقابل پاره‌اى از علماى اسلام ، اكثريت مطلق و قريب به اتفاق دانشمندان اسلامى چه از فرقه‌هاى مختلف اهل تسنن و چه علماى شيعه نسخ را در جميع اديان آسمانى و احكام دين حتى در احكام اسلام ممكن و جايز مىدانند حال دو گروه اول هريك براى اثبات مدعاى خويش دلايلى اقامه نموده‌اند كه برخى از آن ادله عام است و دلالت مىكند بر استحالهء نسخ مطلقا ؛ يعنى نسبت به تمام شرايع آسمانى و برخى خاص است ؛ يعنى فقط دلالت مىكند بر استحالهء شيخ نسبت به احكام قرآن ، مجموع اين ادله بنا بر نقل مفاتيح الاصول دوازده دليل است كه مصنف به مهم‌ترين آنها اشاره نموده و جواب داده است و آن چهار دليل است كه سه دليل اول عام و دليل رابع خاص است و در حقيقت استدلال و برهان نيست ، بلكه يك سلسله تشكيكات است و لذا مصنف از آنها به عنوان شبهات ياد مىكند : دليل يا شبهه اول : اين حكم شرعى كه مىخواهد نسخ شود از دو حال خارج نيست : 1 . يا حكمى است كه دوام و استمرار دارد و هميشگى است و يا حكمى است كه بقا