چون اكثر مردم در طبيعيات فرو رفته‌اند و ماده بر آنها احاطه نموده اينست كه در بسيارى اوقات معلوماتى از جانب خدا بر آنها افاضه ميگردد لكن معلومات آنها مخلوط ميگردد باوهام ، و عقل و منطق ميزان قرار داده شده كه حق از باطل جدا شود و صحيح نيست اجابت مگر وقتى كه قلب توجه كامل نمايد به حق و نيز مشروط به اين است كه بين سائل و مطلوبش مناسبت باشد و اگر بين طالب و مطلوبش مناسبتى باشد و توجه كند بقلبش توجه تام پس از آن بطريق عقل در مقام عمل بر آيد البته مطلوبش را مييابد چنانچه حق تعالى فرموده أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ « پايان » و از بعضى عرفا است كه قرب و بعد چهار مرتبه دارد لكن عقل بيشتر از سه مرتبه آن را نتواند فهم كند قرب زمانى ، قرب مكانى ، قرب عقلى ، قرب مكانى مثل اينكه گوئيم قمر بما نزديكتر است از مشترى زيرا كه قمر در آسمان اول است و مشترى در آسمان ششم قرب زمانى مثل اينكه گوئيم مصطفى صلى اللَّه عليه و آله و سلّم بما نزديكتر است از عيسى قرب عقلى مثل اينكه گوئيم علماى امت نزديكترند به حضرت رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلّم از بنى اميه و لو آنكه بنى اميه از جهت زمان و مكان نزديك‌تر بودند به پيغمبر اكرم صلى اللَّه عليه و آله و سلّم و اين قسم از بعد و قرب اوصاف ملكوت بود اما قرب آفريدگار تعالى شأنه بهر موجودى و سر وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ جز عارف صاحب بصيرت نداند و اين مرتبه چهارم قرب است و اين است كه از حسين حلاج نقل ميكنند كه در وقت صلاة ميگفت « الهم انت المتجلى من كل و المتخلى عن كل جهة » و چون جلالت اين قرب بر عارف سايه افكند از مضيق زمان و منجنيق مكان بيرون رفتن از خواص اينطور است و تا شخص از زمان و مكان بيرون نشود طيران او بازل منصور نگردد و اينجا بدايت عالم لا زمان را ازل گويند يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ « 1 » سوره الرحمن آيه 33 .

--> ( 1 ) اى جماعت جن و بشر اگر توانا هستيد كه عروج كنيد به اطراف آسمانها و زمين عروج كنيد لكن نتوانيد مگر وقتى كه سلطنت و استيلايى پيدا نمائيد . شايد مقصود از نفوذ عروج روحانى باشد .