گنجد ذات حق از آن منزه و مبرا است زيرا همه ممكن و حادث ميباشند و موجود حادث و ممكن جز ادراك حادث و ممكنى مثل خود نتواند كرد ، غايت ادراك در اين مقام عجز است ، اين است كه گفته‌اند « العجز عن درك الادراك ادراك » . و براى ايمان و مقام موحدين مراتب و درجاتى است كه اينجا جاى تفصيل آن نيست لكن اجمالا گوئيم چنانچه اهل دل گفته‌اند توحيد چهار مرتبه دارد . توحيد ايمانى ، توحيد علمى ، توحيد حالى ، توحيد الهى ، اول مرتبه ايمان اقرار به زبان و تصديق بقلب است » و مرتبه آخر كه آن را توحيد اخص گويند اين است كه موحد در مرتبه يقين بجايى رسد كه آنچه هست در مقابل عظمت الهى ناچيز بيند و مضمون آيه كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ سوره قصص آيه 88 ، معاينه نمايد و بين اين دو مرتبه مراتب بسيار است و كتب بيشمارى راجع بعلم توحيد و سائرين الى اللَّه تأليف گرديده ، لكن تحصيل علم توحيد و معرفت به حق تعالى به خواندن كتب و شنيدن ادله بتنهايى كافى نيست بايستى پس از مجاهده كه فرموده وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا از مرتبه نفس و خودخواهى سفر نمود و اين سفر بپيمودن مسافت نيست بلكه بپاى طلب و از خودگذشتگى بايستى قطع طريق نمود و زاد و توشه اين راه تقوى و ايمان است « چنانچه فرموده تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَ اتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ « 1 » و از كمال ايمان به خدا ناشى ميگردد ايمان بآخرت و ايمان بملائكه كسى كه قدرت و عظمت الهى را غير متناهى دانست البته مخلوقات كه آثار قدرت و عظمت و كبريايى او ميباشند بىانتها ميداند پس ايمان بملائكه ناشى از كمال ايمان به خدا بشمار ميرود . و چنانچه آيات قرآنى نشان ميدهد ملائكه انواع و اقسامى دارند أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَ ثُلاثَ بيان كيفيت خلقت آنهاست و وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا بيان مراتب بعضى از آنهاست فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً بيان عمل آنان فَالزَّاجِراتِ زَجْراً صفت ايشان فَالتَّالِياتِ ذِكْراً مقامشان فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً اشاره بمرتبه عبوديت و فرمانبرى آنهاست و اينكه هر مرتبه‌اى از آنها موظف بر امر مخصوصى ميباشند وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ در شأن آنان است .

--> ( 1 ) سوره بقره آيه 193