حق تعالى همان افاضه فيض است به محلى كه مستعد و قابل آن است كه هر محل قابلى بلسان استعداد از منبع فيوضات رحمانى طلب فيض مىكند و عموم رحمت الهى به قدر استعداد هر قابلى فيض ميدهد . رحمت دو قسم است رحمت عام رحمت خاص رحمت عام همان عموم رحمتى است كه بر هر قابل و مستعدى افاضه مىشود و بخل در مبدء فياض تصور ندارد ، و رحمت خاص مخصوص كسانى است كه در صراط انسانيت هدايت يافته و از نزديكان و مقربان درگاه احديت گرديده‌اند . پس از اينجا معلوم مىشود كه عذاب عاصى منافى با رحمت غير متناهى الهى نيست بلكه داخل در رحمت عام اوست كه هر قابلى را به آنچه در خور قابليت وى است برساند و معنى عدالت نيز همين است زيرا كه عادل كسى را گويند كه هر چيزى را در محل خود قرار دهد . پاسخ اعتراض دوم آرى عذاب از جهت اينكه ناشى از نفس و طبيعت آدم شقى و خطاكار است نه بتحميل ديگرى از اين جهت ملايم با طبع خبيث وى است لكن چون منافى با نفس روحانى او مىباشد اين است كه از آن متأذى و فرارى و گريزان است ، مثل اينكه گفتيم كسى كه مبتلا به مرض ماليخوليا گرديد البته اين مرض و آنچه در نظر وى از صور موهومات تشكيل ميگردد و او را بوحشت مياندازد از طبع مريض خود ناشى گرديده لكن اين طور نيست كه گفته شد چون ناشى از مزاج وى است ديگر ناملايم با طبع وى نيست چنانچه اگر فرضا چندين سال نيز اين مرض طول بكشد چنين آدم مريضى هميشه در زحمت و مرارت است هيچوقت راحت نميگردد مگر وقتى كه از اين مرض شفا يابد . پاسخ اعتراض سوم اگر چه گناه موقت و محدود به مدت معدودى است لكن آثار آن كه فساد روح و روان انسانيت باشد غير موقت و دائمى است زيرا كه گناه و لو در يك لحظه باشد مثل شرك به خدا و امثال آن چنان روح لطيف ملكوتى انسان را فاسد و سياه ميگرداند كه در