فعاليت كند و در راه سعادت بشر پافشارى نمايد تا اينكه انسان از طريق تفكر و تدبر ترقى و تعالى نموده و خود را بمنتهى درجه كمال و فضيلت رساند . چه بسيار در كلام اللَّه مجيد امر بتفكر و تدبر نموده مخصوصا راجع بشناسايى مبدء كه يگانه پيشرو ما در طريق معرفت عقل است كه بايستى بقوه فكر و تدبر بدلالت موجودات راهى بسوى حق تعالى پيدا نمود شخص متدبر در نظام خلقت در هر ذره‌اى از ذرات عالم صفات الوهيت و آثار قدرت را مشاهده مينمايد . برگ درختان سبز در نظر هوشيار هر ورقش دفتريست معرفت كردگار « سعدى » عيب كار اينجا است كه بيشترين مردم يا اصلا راجع بنظام عالم و اسرار موجودات تدبر ندارند يا اگر بعضى از افراد عقل خود را به كار مىاندازند و در كمون موجودات فرو ميروند فقط غرض آنان اين است كه از اين راه منافع دنيوى بدست آرند و از طريق تجربه و تجزيه مواد موجودات مادى اكتشافات علمى و صنعتى نمايند و اين را سعادت و فضيلت ميشمارند و به كلى از سعادت روحانى بىخبرند بلكه منكر آنند و نميدانند كه سعادت حقيقى و فضيلت انسانى در كسب كمالات روحانى است كه حيات هميشه‌گى و خوشى دائمى منوط به آن است حيات چهار روزه فانى دنيوى كه مشوب بهزاران غم و اندوه و مصيبات لا ينقطع است چه لايق اين زحمات فوق العاده است كه بشر شب و روز خود را به زحمت بگذراند باميد اينكه مالى بدست آرد يا مقام و منزلتى بين خلق تحصيل نمايد . وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً پس از آنكه آيات توحيد را تذكر ميدهد ذات احديت در مقام سرزنش بر ميآيد كه بعضى از افراد بشر براى خدا مثل و ضد مىگيرند در لغت گاهى « ند » ميگويند و مقصود ، مثل است ، و گاهى « ند » ميگويند و مقصود ، ضد است ، پس « ند » بمعنى مثل و ضد هر دو استعمال شده . و ظاهرا مقصود از انداد در اينجا بتهايند كه مشركين بتها را بجاى خدا ميپرستيدند و شايد مقصود رؤسا و بزرگان هر طائفه و عشيره‌اند كه در راه اطاعت و دوستى