فصل ششم قيام محمد بن قاسم در دوره خلافت معتصم معتصم « 1 » در رجب سال 218 به خلافت رسيد . وى كه هشتمين خليفه عباسى بود « 2 » نيز با نهضت‌ها و حركت‌هاى شيعى روبه‌رو شد . در آغاز سال 219 ق كه يك سال از خلافت معتصم مىگذشت ، نهضتى شيعى به رهبرى محمد بن قاسم بن عمر بن على بن حسن بن على ابن ابى طالب برپا شد . اين نهضت ، حلقه‌اى از سلسله نهضت‌هاى شيعيان زيدى بود . فرقه شيعيان زيدى بيشتر از ديگر فرقه‌هاى شيعه به نهضت و انقلاب ، گرايش داشت ، گذشته از اين‌كه تعاليم اين فرقه ، گستره وسيعى از جهان اسلام را دربرگرفته بود . سبب اين امر ، كثرت شاگردان امام زيد بن على بود كه در اغلب شهرهاى اسلامى مستقر بودند . خود زيد به اقامت در مدينه اكتفا نكرد ، بلكه به بصره آمد و بعد از آن در كوفه رحل اقامت افكند « 3 » و در آن‌جا بسيارى از فقها و علما در محضر وى تلمّذ

--> ( 1 ) . ابو اسحاق محمد معتصم ، مادرش كنيزى به نام مارده بود . در دورهء خلافت برادرش مأمون ، حاكم شام و مصر بود . مأمون وى را به واسطه شجاعت ، خوش‌خلقى و بصيرت و دانايىاش به جاى فرزند خود عباس ولايت‌عهدى داد . ( تاريخ طبرى ، ج 7 ، ص 223 ) ( 2 ) . معتصم را مثمن ( هشتايى ) مىناميدند ؛ چراكه هشتمين فرزند عباس و هشتمين خليفه عباسى بود و در هجده سالگى به خلافت رسيد و خلافتش هشت سال و هشت ماه به طول كشيد و چون درگذشت ، چهل و هشت سال داشت . او هشت جنگ كرد و از خود هشت ميليون درهم باقى گذاشت . ( ابن طباطبا ، الفخرى فى الآداب السلطانيه ، ص 209 ) ( 3 ) . ابو زهره ، الامام زيد ، ص 228 .