فلسفه برپايى نهضت آيا نهضت حسين بن على پيش از آن‌كه علنى شود از طرح و نقشه و سازمان‌دهى دقيق برخوردار بود ؟ آيا حسين قصد چنين نهضتى را داشت و براى آن ، توان و آمادگى مناسب را كسب كرده بود ؟ يا اين‌كه قيام او نتيجهء شرايطى خاص و ناشى از تحول رويدادها به شكل سريع بود ؟ هم‌چنين آيا مىتوان گفت كه رفتار ظالمانه والى مدينه در قبال علويان و فشارهاى او بر آنان ، احساسات علويان را برانگيخت و اين ، عامل اصلى قيام بود ؟ بعضى مورّخان بر اين باورند كه حسين بن على قصد خروج داشت و قيام بر عليه هادى را پيش از اين‌كه حادثه ياد شده بين علويان و عمر بن عبد العزيز ، والى مدينه اتفاق افتد ، در سر مىپروراند و آن حادثه و نزاع صرفا بر شتاب قيام افزود . روايت طبرى دربارهء نهضت حسين بن على چنين است : « چنان‌كه گفته‌اند ، ايشان با يكديگر وعده كردند كه در منى يا مكه در موسم حج خروج كنند « 1 » . . . » « 2 » صاحب فخرى نيز با صراحت و وضوحى بيشتر از طبرى اين نظر را مطرح مىكند و مىگويد : « حسين بن على از رجال و سادات و فضلاى بنى هاشم بود و قصد خروج داشت و گروهى از بزرگان خاندانش نيز با وى متّفق بودند . سپس از جانب عامل مدينه بر گروهى از علويان ستم شد ، ازاين‌رو ، جملهء طالبيان شورش كردند و مردم بسيارى گرد ايشان را گرفتند . » « 3 » اگر ديدگاه اين دو مورّخ را بپذيريم ، اين امر قطعى مىشود كه قيام علويان مسأله‌اى حتمى بوده ، و ستم والى مدينه به آل على نيز نقطه انفجار يا به اصطلاح امروز ، آغاز شمارش معكوس آن مىباشد . اما براى ما دشوار است كه بر اين نظريه تأكيد كنيم ؛ زيرا منابع متقدم ، اخبارى از آمادگى و تجهيز اين قيام نمىدهند ، درحالىكه در قيام نفس زكيه و ابراهيم ، خلاف اين امر را در مصادر مىبينيم . در اين منابع ، از تشجيع نفس زكيه براى مطالبهء خلافت ، به وسيله عبد الله بن حسن « 4 » و تحمل شكنجه و زندان او براى اين‌كه

--> ( 1 ) . زمان مراسم يا موسم حج ، حسين بن على در روز ترويه كشته شد . ( 2 ) . تاريخ طبرى ، ج 6 ، ص 411 . ( 3 ) . ابن طباطبا ، الفخرى فى الآداب السلطانيه ، ص 172 . ( 4 ) . ابن نشوان ، الحور العين ، ص 271 .