عوامل شكست قيام نفس زكيه و ابراهيم نهضت محمد نفس زكيه و ابراهيم به شكست انجاميد و هر دو پيشواى علوى كشته شدند . در اين‌جا مناسب است عوامل شكست اين دو نهضت را بررسى كنيم ؛ چرا كه اين دو حركت ، بسيار نيرومند و مهم بودند و در شهرهاى اسلامى فراوانى انتشار يافتند و بسيارى از مسلمانان به تأييد و همراهى آن‌ها روى آوردند . دعوت اين دو برادر در حجاز و عراق و خراسان و مصر گسترش يافت و عدد سپاهيان محمد نفس زكيه از صد هزار نفر گذشت و نام صد هزار نفر ديگر هم در دفتر و ديوان ابراهيم در بصره ثبت شده بود . « 1 » علاوه بر اين ، هر دو نهضت در شرايط سختى از دورهء فرمانروايى عباسيان روى داد ؛ زمانى كه منصور با بسيارى از فتنه‌ها و آشوب‌هاى داخلى روبه‌رو بود كه اولين آن ، تلاش‌هاى ابو سلمه خلال براى انتقال خلافت از عباسيان به علويان ، و دشمنى ابو مسلم خراسانى بود ، همان‌گونه كه منصور با فتنهء عمويش ، عبد اللّه بن على نيز روبه‌رو شد كه در اين جريان ، بسيارى از مخالفان خلافت منصور به آن پيوستند . هم‌چنين در عهد منصور ، نهضت‌هاى زنادقه كه تهديدى براى هستى دولت عباسى و به‌طور كلى تهديدى براى اسلام و عربيّت و نظم اجتماعى بود ، به وقوع پيوست . « 2 » از سوى ديگر ، تداوم خطر خوارج و فرصت‌طلبى بنى اميه براى انتقام‌گيرى و خون‌خواهى ، و بالاخره مشكلات خارجى كه از ناحيه دولت بيزانس وجود داشت ، همه و همه ، خلافت عباسى را تهديد مىكردند . در يك نگاه كلى مىتوانيم علل شكست نهضت نفس زكيه و برادرش ابراهيم را به عوامل سياسى ، اقتصادى ، نظامى و اجتماعى تقسيم كنيم . اول : عوامل سياسى اولين دليل سياسى كه منجر به شكست نهضت دو برادر شد ، شجاعت و قوت قلبى منصور و ابزار و وسايلى بود كه در جهت پيروزى به كار برد . هم‌چنين موصوف بودنش به هوش

--> ( 1 ) . الاشعرى ، مقالات الاسلاميين ، ج 1 ، ص 29 . ( 2 ) . در كتاب الزندقة و الشعوبية ( مصر ، چاپ كتابخانه آنجلو ، 1968 م ) از همين نويسنده ، شرح‌هاى فراوانى دربارهء حركات زندقه در عصر منصور آمده است .