نفس زكيه بودند . اما امام جعفر صادق عليه السّلام چون شرايط را مهيا نديد ، سكوت و كناره‌گيرى از مطالبه خلافت را اختيار كرد . آن حضرت مىديد كه دولت عباسى در آغاز كار و اوج قدرت خود ، در برخورد با دشمنان به شدت و خشونت رفتار مىكند . وى شاهد بود كه چگونه منصور به راحتى خود را از ابو مسلم خراسانى ، كه پرچم‌دار دعوت و محكم‌كننده پايه‌هاى دولت عباسى بود ، آسوده مىكند و او را مىكشد ، و حتى به عموى خود عبد اللّه بن على ، با آن سختىهايى كه براى برپايى دولت عباسى متحمل شده بود ، ستم روا مىدارد . « 1 » ما در يكى از فصل‌هاى اين كتاب به تفصيل دربارهء امام صادق عليه السّلام بحث خواهيم كرد . اما پيشواى ديگر ، محمد نفس زكيه ، در بين علويان بيشترين فعاليت را براى كسب خلافت داشت . او از اواخر عصر اموى به خلافت نظر داشت و در آن زمان ، بسيارى از بنى هاشم ، از جمله منصور ، با او بيعت كرده بودند . « 2 » مسلمانان بر محمد بن عبد اللّه نام نفس زكيه نهادند . « 3 » مسعودى دليل نام‌گذارى او را چنين بيان مىكند : وى را به دليل كثرت زهد و عبادت ، نفس زكيه ناميدند ، همان‌گونه كه به او مهدى هم مىگفتند . « 4 » در اين باره ، صاحب فخرى مىگويد : نفس زكيه در فضل ، شرف ، دين ، علم ، شجاعت ، فصاحت ، رياست ، كرامت و نجابت از سادات و بزرگان بنى هاشم به شمار مىآمد . « 5 » در ابتداى كار بين مردم شايع شده بود كه او همان مهدى موعود است و پدرش اين باور را در بين بعضى از افراد ايجاد كرده بود و از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله هم روايت كرد كه فرمود : « اگر از دنيا تنها يك روز مانده باشد ، خداوند آن روز را به قدرى طولانى مىگرداند تا مهدى قائم ما كه نامش مانند نام من و نام پدرش مانند نام پدر من است ، ظهور كند . » « 6 »

--> ( 1 ) . دينورى ، الأخبار الطوال ، ص 360 به بعد / ابن قتيبه ، الامامة و السياسة ، ج 2 ، ص 134 به بعد . ( 2 ) . اصفهانى ، مقاتل الطالبيين ، ص 206 / ابن طباطبا ، الفخرى فى الآداب السلطانيه ، ص 147 . ( 3 ) . دينورى ، الأخبار الطوال ، ص 314 . ( 4 ) . مسعودى ، مروج الذهب ، ج 3 ، ص 306 . ( 5 ) . ابن طباطبا ، الفخرى فى الآداب السلطانيه ، ص 148 . ( 6 ) . اربلى در كشف الغمه به نقل از صحيح ترمذى و ابو داود از عبد الله بن مسعود ، اين حديث را نقل مىكند . در همين دو صحيح ، اين حديث بدين‌گونه نيز آمده است : « ان النبى قال : يلى رجل من اهل بيتى يواطى اسمه اسمى . » ر . ك : كشف الغمه فى معرفة الائمه ، ج 2 ، ص 941 - 942 . ( مترجم )