زيديه با اماميه دربارهء مشروعيت خلافت ابو بكر صديق و عمر بن خطاب اختلاف دارند ؛ درحالىكه اماميه به درستى خلافت اين دو اقرار نمىكنند و آن‌ها را غاصبان حق على بن ابى طالب عليه السّلام مىدانند ، زيديه از ابو بكر و عمر بيزارى نمىجويند و دشنامشان نمىدهند ، بلكه با وجود برترى على عليه السّلام به درستى خلافت ابو بكر و عمر اعتراف مىكنند . زيديه بر اين باورند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله امام را به وصف ، تعيين كرده ، نه به شخص . بنابراين ، زيديه امامت را در فرزندان فاطمه عليها السّلام مىدانند ، حال هريك از آن‌ها كه مىخواهد باشد ، البته با اين شرط كه ويژگىهاى امامت را داشته باشد . « 1 » هم‌چنين زيديه امامت را مسأله‌اى ايجابى و عملى مىدانند كه وابسته مبارزه و جهاد است ، نه اين‌كه رويكردى منفى به امور سياسى باشد . پس بر امام واجب است كه شيعيان را در راه جهاد و مبارزه سوق دهد ، بدون اين‌كه به تقيّه و كتمان روى آورد . اختلاف ديگر زيديه با اماميه در اين است كه اماميه ، صفاتى همانند صفات الهى به امام مىدهند . « 2 » هم‌چنين زيديه انديشه‌هايى را كه اماميه دربارهء عصمت ائمه عليه السّلام دارند ، رد مىكنند . « 3 » كيسانيه ، زيديان را در آغاز پيدايش تأييد كردند ؛ زيرا اين عده از شيعيان كه از ابن حنفيه پيروى مىكردند ، خود حركتى جهادى عليه دولت اموى آغاز كرده بودند . « 4 » اما غاليان شيعه بر انديشه‌هاى معتدل زيد ، كه به مشروعيت خلافت ابو بكر و عمر اعتراف داشت ، شديدا خشم گرفتند و ديدگاه‌هاى وى را رد كردند ، ازاين‌رو ، آن‌ها را « رافضى » ناميدند . « 5 » ديدگاه‌هاى زيد نشانهء اعتدال در عقايد شيعى است ، آن‌هم پس از چيرگى انديشه‌هاى غاليانهء شيعى كه در عصر اموى و در نتيجهء تنگناى فكرى از جانب حكّام اموى ظهور كرد و نتيجهء آن ، ظهور انديشه‌هاى غاليانه شيعى بود . اين انديشه‌هاى افراطى منحرف ، در سايهء

--> - خود را از شيعه و از على بن ابى طالب عليه السّلام اقتباس كردند ، و اين مشايخ معتزله بودند كه نزد ابو هاشم بن محمد بن حنفيه شاگردى مىكردند . ( اصل الشيعة و اصولها ، ص 71 ) ( 1 ) . ابن نديم ، الفهرست ، ج 2 ، ص 456 . ( 2 ) . احمد امين ، فجر الاسلام ، ص 324 - 325 . ( 3 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 155 / نوبختى ، فرق الشيعة ، ص 49 . ( 4 ) . رونلدسن ، عقيدة الشيعة ، ص 130 . اما كيسانيه به امام علوى ( نه فاطمى ) دعوت مىكردند . ( 5 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 155 / الملطى ، التنبيه و الرد ، ص 18 .