منصور سيد سجادى

102

مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )

بازرگانى خوبى نيز با آنان بوده‌اند . اردشير ساسانى نيز از ابتداى پاىگيرى حكومت خود به مناطق شرقى فلات ايران و از جمله منطقهء مرو توجه داشت و براى استحكام قدرت خود در منطقه ، به سفرى جنگى به مناطق شرقى مبادرت ورزيد و از طريق سيستان و گرگان به خراسان سفر كرد و تعدادى از دشمنان خود را در شهر مرو به قتل رسانيد 38 . كهن‌ترين منبع دوران اسلامى كه ما را از اين حملهء اردشير به مرو آگاه مىسازد ، تاريخ طبرى است 39 . اطلاعات كمى دربارهء قربانيان اين حملهء اردشير به مرو در دست است و معلوم نيست آنان به كدام گروه نژادى / سياسى يا نظامى بستگى داشته‌اند و تنها شايد بتوان حدس زد كه ممكن است دشمنانى كه اردشير دست به قتل عامشان زده بازماندگان اسراى رومى بوده‌اند كه با استفاده از ضعف پارتيان و كوشانيان سعى بر بازسازى يك حكومت خودمختار در منطقه را كرده بودند يا گروهى از پارتيان بوده‌اند كه در مقابل نيروى تازه‌نفس ساسانيان در اين منطقه به مقاومت پرداخته بودند يا اين‌كه گروه‌هايى از كوشانيان بودند كه مايل نبودند برترى خود را در منطقهء مرزى از دست بدهند ، اما نكته اصلى آن است كه منطقهء مرو در حقيقت يكى از پايگاه‌هاى بسيار مهم مرزى و تجارى بود كه حكمرانان جديد ايران مايل به از دست دادن آن نبوده و به اين علت براى در اختيار گرفتن آن دست به قتل عام نيز مىزده‌اند 40 . اشغال مرو به خاطر موقعيت مهم آن اجازهء ادامهء جريان مبادلات تجارى بين شرق و غرب را مىداده است . به نظر مىآيد در دوران ساسانى و تا زمان پادشاهى بهرام پنجم ( بهرام گور 439 - 421 ميلادى ) اين بخش از امپراتورى ايران محل برخوردهاى نظامى كوچك و بزرگى شده كه تنها هدف آن در اختيار گرفتن راه‌هاى بازرگانى و استفاده از چراگاه‌هاى اين نواحى براى كوچندگان بوده است . در حقيقت يكى از تهديدهاى بزرگى كه ساسانيان در مرزهاى شمال شرقى خود با آن روبه‌رو بودند ، حملات پراكندهء گروه‌هاى تركى بوده كه از آسياى ميانه با هدف دسترسى به چراگاه‌هاى جديد به مناطق مرزى فلات ايران روى مىآورده‌اند . حملات گروه‌هاى بيابانگرد آسياى مركزى عمدتا از سوى هفتاليت‌ها يا هون‌هاى سفيد انجام مىگرفت و بهرام گور در يكى از اين جنگ‌ها موفق شده خاقان