نكتهء مهم ، آن كه مهدى سودانى به هيچ روى به تشيّع متّهم نشده و باور مهدويت در او ، بيشتر متأثّر از تصوّف دانسته شده است . به هر روى ، مهدويتى كه در سودانى ريشه داشت و بعد از نهضت او هم تأثير زيادى گذاشت ، ريشه در تسنّن صوفيانهء اين ديار دارد . در گذشته‌هاى دور نيز سودان و به طور كلّى شمال افريقا ، محلّ ظهور افكار مهديانه بوده است . 44 . محمّد مهدى سنوسى ( 1260 - 1317 ق ) همزمان با مهدى سودانى ، مهدى ديگرى در طرابلس غرب ظاهر شد كه به نام مهدى سنوسى شناخته شده است . وى از سادات حسنى و نسل ادارسه ( ادريسيان ) بود . او پس از حفظ قرآن و تحصيل علوم دينى ، سلسله‌اى صوفيانه را كه پدرش در جغبوب پايه‌گذارى كرده بود ، هدايت كرد . وى به تقوا و پاكى شهرت داشت و حتّى گفته مىشد كه به شدّت مخالف كسانى بود كه نسبت مهدويت به او مىدادند . وى در سال 1317 ق در نواحى كاتم در گذشت . طريقت سنوسى كه منسوب به اوست ، در سراسر مغرب شهرت يافت و حتّى به هند رسيد . « 1 » در بارهء وى ، مهم اين نيست كه او خود نمىخواست به عنوان مهدى شناخته شود ؛ بلكه مهم اين است كه فضاى مغرب و توده‌هاى عامى ، با بودن چنين مردى ، با اين نام ، به راحتى به مهدويت او باور داشتند ، حتّى اگر خود او انكار مىكرد . 45 . اسحاق سبتى دار مستتر در اين باره نوشته است : مشهورترينِ مهدىهاى ترك ، همان است كه در سال 1666 م در زمان سلطنت

--> ( 1 ) . الأعلام الشرقيّة : ج 2 ص 597 .