مىيابند . اين مسئله در مقطعى از تاريخ ايران و شمال افريقا ، نقش مهمّى در پيدايش مدّعيان مهدويت داشته است . به سبب قداست مفهوم مهدويت در ميان مسلمانان ، اين انگيزه در ميان ديگر گروه‌ها نيز قوى بوده است . 2 / 4 . توهّم درونى شمارى از ادّعاهاى مهدويت ، ناشى از بيمارى روانى « توهّم درونى » اند . برخى از افراد كه بعضاً با رياضت‌هاى فراوان نيز زندگى را سپرى كرده‌اند ، ممكن است اين تصوّر و توهّم برايشان پديد آمده باشد كه خودشان همان مهدى موعود هستند ، همچنان كه مشكلات اجتماعى و سياسى ، گاه سبب پديد آمدن اين توهّم مىگردند . نمونه‌هاى افراد متوهّمِ اين گونه ، حتّى در دورهء معاصر نيز فراوان‌اند ؛ ولى معمولًا به جنبش اجتماعى تبديل نمىشوند و استمرار ندارند . 2 / 5 . بسيج توده‌ها بر ضدّ ستمگران برخى مدّعيان ، ممكن است انگيزه‌هاى اجتماعى - انقلابى داشته باشند ، به اين معنا كه قصد ظلم‌ستيزى و شورش بر حاكم ستمگرى را دارند ؛ ولى با طرح ادّعاى مهدويت ، تلاش مىكنند كه شمارى از توده‌هاى مردم را در اطراف خويش گرد آورند . آنچه براى اين افراد مهم است ، مبارزهء سياسى و نظامى است ، نه مهدويت . به همين دليل ، گاهى به يك طرح كلّى از ماجرا بسنده مىكنند . مهدى سودانى ، « 1 » يكى از بزرگ‌ترين مدّعيان مهدويت است كه از اين ابزار براى برخورد با نيروهاى انگليسى و مصرى اشغالگر در كشورش استفاده كرد . 3 . زمينه‌هاى پذيرش ادّعاى مدّعيان دروغين فراهم بودن زمينه‌هاى مختلف براى پذيرش مدّعيان باطل رهبرى ، به حدّى است

--> ( 1 ) . ر . ك : ص 65 ( مهدى سودانى ) .