بسيارى ديگر ، از اصحاب مشهور اين دو امام و از دانشمندان و نويسندگان اين دوره اند كه شرح احوال همهء آنان در اين مختصر نمىگنجد . بى شك ، اين دستاوردهاى علمى ، بدون هدايت و روشنگرىهاى امامان عليهم السلام و جز با تلاش و پشتكار شيعيان محقّق نمىشد . از اين رو ، شايسته است كه در جهت بهره‌مندى از اين ميراث علمى و فرهنگى كه با زحمت و مشقّت بسيار فراهم گرديده ، از هيچ كوششى فروگذار نكنيم . نتيجه‌گيرى بررسى وضعيت سياسى ، اجتماعى و فرهنگى جامعهء شيعى و جامعهء مسلمان در سال‌هاى منتهى به عصر غيبت و دورهء غيبت صغرا - كه در مباحث پيشين بِدان اشاره شد - ، بيانگر نكاتى جالب است كه در تحليل چرايىِ غيبت امام عصر عليه السلام ، اثرگذار است : 1 . فضاى سياسى جامعه در آن دوره ، فضايى آشفته و امنيتى بوده كه امكان زندگى همراه با آسايش امام عليه السلام و ارتباط جامعهء شيعى با ايشان ، در آن فراهم نبوده است . تحليل زندگى امام هادى عليه السلام و امام عسكرى عليه السلام بويژه دوران كوتاه امامت امام يازدهم ، نشان دهندهء اين وضعيت نابه سامان است . روشن است كه هدف از حضور امام و امكان ملاقات با ايشان ، بهره‌گيرى از هدايت الهى در جامعهء شيعى و مسلمان است ؛ ولى در آن فضاى امنيتى ، امكان دستيابى به اين هدف وجود نداشته است . 2 . تلاش عالمان شيعى و پيروان ائمّهء پيشين ، به گونه‌اى بوده كه در اين دوره ، جامعهء شيعى به مرحله‌اى از بلوغ و رشد رسيده بود كه خطرى معارف اسلامى و شيعى را تهديد نمىكرد . نظام علمى و اجتهادى موجود در آن روزگار ، تا حدّ زيادى پاسخگوى نيازهاى ضرورى مردم بود . در موارد خاص نيز با مراجعه