به شهادت رسيد . همچنين ارتباط امام عليه السلام با شيعيان ، در ايّامى كه ايشان در حبس نبود ، بسيار محدود و در برخى مواقع ، ناممكن بود . از گزارش‌هاى متعدّد ، پيداست كه شيعيان نمىتوانستند در منزل و محلّ سكونت امام با ايشان ديدار كنند و به ناچار در خيابان‌ها و در مسير آمد و شدِ ايشان به انتظار مىايستادند و هر گاه امام عليه السلام طبق دستور حكومت ، همراه موكب خليفه از دار الحكومه خارج و يا بِدان سو حركت مىكرد ، خود را به ايشان مىرساندند . « 1 » در همين حال ، گاه شرايط به قدرى خفقان‌آور بود كه امام عليه السلام از طريق نامه و وكيلان خاصّ خود به شيعيان هشدار مىداد كه از ملاقات‌هاى خيابانى و اظهار آشنايى با ايشان خودارى كنند ؛ زيرا خطر گرفتار و زندانى شدن ، آنان را تهديد مىكند . « 2 » در چنين اوضاع دشوارى ، امامان عليهم السلام تلاش مىكردند كه با فراهم كردن امكانات لازم ، زمينه‌هاى رهبرى و هدايت شيعيان را مهيّا نمايند . يكى از اين كارها ، شكل‌دهى و تكامل نهاد وكالت بود كه مقدّمات آن از زمان امام هفتم عليه السلام به وجود آمده بود . نهاد وكالت ، شبكه‌اى از شيعيان معتمد و امين و مورد اعتماد امامان بود كه وظيفهء برقرارى ارتباط ميان شيعيان و ائمّه را به عهده داشت . در رأس اين نهاد ، چند تن از شيعيان خاص قرار داشتند كه در سامرّا و بغداد زندگى مىكردند و در ارتباط مستقيم با امامان بودند . در شهرهاى ديگر و از ميان شيعيانِ همان شهرها نيز كسانى انتخاب مىشدند و حوائج مادّى و معنوى شيعيان را دريافت مىكردند و از طريق وكيلان سامرّا و بغداد ، به امامان مىرساندند . وكيلان بغداد و سامرّا همچنين زمينهء ديدار شيعيان با امامان عليهم السلام را فراهم مىساختند و بدين ترتيب با وجود مشكلات

--> ( 1 ) . ر . ك : الكافى : ج 1 ص 509 و الإرشاد : ج 2 ص 332 و الخرائج و الجرائح : ج 1 ص 446 و كشف الغمّة : ج 3 ص 215 . ( 2 ) . الخرائج و الجرائح : ج 1 ص 439 .