مرگ جاهليت ، اشاره به كُفر است يا گم‌راهى ؟ پيش از اين توضيح داديم احاديثى كه شناخت امامِ حق را در همهء دوره‌ها واجب دانسته و مرگ بدون شناخت او را مرگ جاهلى خوانده‌اند ، مورد اتّفاق مسلمين اند و به روشنى بر اين مطلب دلالت دارند كه با حذف مسئلهء امامت و رهبرى ، جامعهء اسلامى به دوران جاهليت پيش از اسلام باز مىگردد . مفاد احاديث اخير ، در واقع تأييد و تبيين احاديثى است كه مرگ بدون شناخت امام را مرگ جاهلى دانسته‌اند . نكتهء قابل تأمّل در اين احاديث ، آن است كه روايت حسين بن علا و روايت ابن ابى يعفور تصريح مىكنند كه مردن بدون امام ، مرگ در حالت كفر نيست ؛ بلكه مرگ در حالت ضلالت ( و گم‌راهى ) است ، و در مقابل ، روايت حارث بن مغيره تصريح مىنمايد كه مرگ بدون شناخت امام ، مرگ در حال كفر و نفاق و ضلالت است . بنا بر اين چگونه مىتوان مفاد اين دو دسته از احاديث را در تبيين مرگ جاهلى با هم جمع كرد ؟ براى پاسخ به اين سؤال بايد توجّه داشت كه « كفر » معانى مختلفى دارد « 1 » و يكى از آنها كفر جهلى است . كفر جهلى ، به معناى پنهان كردن جهل با ادّعاى علم به مجهول است . كسى كه جهل خود را كتمان مىكند و مدّعى دانستن چيزى مىشود كه نمىداند ، كافر ناميده مىشود ، همانطور كه به كشاورز به دليل پنهان كردن دانه

--> ( 1 ) . ر . ك : مبانى شناخت : ص 300 ( اقسام كفر نكوهيده ) .