زير خاك ، كافر اطلاق مىگردد . اگر جاهل ، جهل خود را با ادّعاى علم و انكار آنچه نمىداند ، پنهان نكند ، كافر نيست . امام صادق عليه السلام مىفرمايد : لَو أنَّ العِبادَ إذا جَهِلوا وَقَفوا وَ لم يَجْحَدوا لم يَكْفُروا . « 1 » اگر بندگان به هنگام ندانستن ، درنگ مىكردند و انكار نمىكردند ، كافر نمىشدند . ولى اگر جاهل ، با انكار آنچه نمىداند ، مدّعى علم شود و با اين ادّعا جهل خود را بپوشاند ، علاوه بر اين كه جاهل است ، كافر نيز هست . در مورد مسئلهء مورد بحث - يعنى جهل به امام زمانِ هر دوران - نيز دو نوع جاهل ، قابل تصوّر است : جاهلى كه انكار كنندهء امام است ، و جاهلى كه انكار ندارد . حديثى كه تأكيد دارد مرگ بدون امام ، گم‌راهى است نه كفر ، ناظر به حال جاهلى است كه مجهول خود را انكار نمىكند ، و حديثى كه تصريح مىكند مرگ بدون شناخت امام ، مرگ كفر و نفاق و گم‌راهى است ، ناظر به حال جاهلى است كه منكِر امامت است . « 2 »

--> ( 1 ) . الكافى : ج 2 ص 388 ح 19 ، المحاسن : ج 1 ص 340 ح 700 ( به نقل از امام باقر عليه السلام ) ، بحار الأنوار : ج 2 ص 120 ح 13 . نيز ، ر . ك : غرر الحكم : ح 7582 . ( 2 ) . گفتنى است مرحوم ملّا صالح مازندرانى ، بيان ديگرى در شرح اين احاديث دارد ( ر . ك : شرح اصول الكافى ، ملا صالح مازندرانى : ج 10 ص 55 ) .