دوره‌هاى بعد نيز ادامه يافته است . در قرن هفتم خواجه نصيرالدين طوسى ، و در قرن يازدهم صدرالدين شيرازى اين روش را ادامه داده‌اند . در دوران معاصر نيز عالمانى چون شهيد سيّد محمّدباقر صدر و آية اللَّه عبد اللَّه جوادى آملى در اين راه گام زده‌اند . البته قواعد و اصول عقلى به كار گرفته‌شده در اين زمينه در گذر زمان تطوراتى داشته است ؛ در اين راه گاه از عقل كلامى محض ، و گاه از عقل فلسفى محض بهره برده‌اند و گاهى هم فراتر از آن دو به دانش‌هاى تجربى بشرى و تبيين‌هاى عقلانى نيز متوسل شده‌اند . در اين جا گزارشى از تلاش‌هاى هفت تن از اين شخصيت‌ها در طول يك‌هزار سال ارائه مىكنيم . 2 - 1 . شيخ مفيد ( م 413 ق ) شيخ مفيد از نخستين متكلمان شيعى است كه با رويكرد عقلى به مسئلهء مهدويّت پرداخته و رساله‌ها و آثارى در اين زمينه نگاشته است . وى بر خلاف عالمان پيشين ، مانند نعمانى و شيخ صدوق ، روش نقلى - عقلى را ، كه روش وى در قلمروهاى مختلف دينى است و در آن زمان در بغداد متداول و رايج بوده ، برگزيده است . از وى پنج اثر در موضوع مهدويّت بر جاى مانده است . « 1 » مفصل‌ترين اين آثار الفصول العشرة فى الغيبة است كه در فاصلهء سال‌هاى 410 و 411 هجرى يعنى سال‌هاى پايانى عمرش ، نوشته است . وى در اين كتاب ده مسئله از مسائل مهدويّت را مطرح كرده و به شيوهء متكلمانه و با استفاده از ادلّهء عقلى ، آيات قرآن ، تاريخ و قصص به آنها پاسخ داده است . « 2 » 2 - 2 . سيّد مرتضى ( م 436 ق ) دومين شخصيتى كه رويكرد عقلى را با قوت بيشترى دنبال كرده ، سيّد مرتضى

--> ( 1 ) . ر . ك : ج 10 ( بخش چهاردهم : كتاب‌شناسى مهدويّت / مهدويت‌نگارى در قرن پنجم ) . ( 2 ) . الفصول العشرة : ص 30 .