مفهوم : عبارت از حكمى است كه لفظ دلالت برآن دارد ولى نه در محلّ نطق « 1 » 464 - مقصود از حكم كه در تعريف منطوق و مفهوم آمده چيست ؟ ( و المراد من الحكم . . . الاحكام الخمسة ) ج : مقصود از حكم ، معناى اعمّ آن مىباشد نه خصوص يكى از احكام پنجگانه . « 2 » 465 - تعريفهاى ديگرى كه براى منطوق و مفهوم شده چه بوده و نظر مصنف نسبت به آنها چيست ؟ ( و عرّفوهما ايضا . . . كما شرحناه ) ج : مىفرمايد : بعضى آن را تعريف كرده‌اند به اينكه : منطوق : حكم مذكور است « 3 » منطوق : حكم غير مذكور است . « 4 »

--> ( 1 ) - يعنى معناى خارج از موضوع له . به عبارت ديگر مفهوم ، جزء موضوع له لفظ نمىباشد . مثلا حرارت ، جزء موضوع له آتش نيست ، بلكه لازمهء موضوع له مىباشد . مفهوم نيز جزء موضوع له جملاتى كه مفهوم دارند نبوده بلكه لازمهء موضوع له آن مىباشد . مثلا موضوع له جملهء شرطيّه ، ثبوت مفاد جزاء به شرط تحقّق شرط مىباشد ولى انتفاى حكم و مفاد جزاء در صورت منتفى بودن شرط مىتواند لازمه موضوع له باشد اگر جملهء شرطيّه چنين مفهومى را داشته باشد . ( 2 ) - يعنى هم شامل احكام تكليفى وجوب ، حرمت ، استحباب ، كراهت و اباحه مثل : وجوب اكرام زيد در « إن جاءك زيد فاكرمه » و هم احكام وضعى مثل تنجّس و عدم تنجّس در مثال « الماء اذا بلغ كرّا لا ينجّسه شىء » و ملكيّت ، زوجيّت ، صحّت ، فساد و مانند آن مىشود . ( 3 ) - مثل عدم تنجّس آب كر در « اذا بلغ الماء . . . » و اين تعريف صاحب كفايه در « كفاية الاصول 1 / 301 » مىباشد . ( 4 ) - مثل تنجس آب غير كرّ در « اذا بلغ الماء . . . » .