مدلول ، مفرد يا جمله باشد . « 1 » و نيز اعمّ از اينكه مدلول ، حقيقى يا مجازى باشد . « 2 » 458 - معناى دوّم از مفهوم به معناى آنچه كه مقابل مصداق بوده به چه معناست ؟ ( 2 - ما يقابل المصداق . . . و غيره ) ج : مىفرمايد : مفهوم به معناى آنچه كه در مقابل مصداق بوده عبارت از آن معنايى است كه فهميده مىشود « 3 » چه اين معنايى كه فهميده مىشود مدلول لفظ باشد و يا مدلول لفظ نباشد . « 4 » بنابراين ، مفهوم به معناى آنچه كه فهميده مىشود اعمّ از معناى اوّل بوده و شامل معناى اوّل نيز مىشود . « 5 » 459 - معناى سوّم از مفهوم به معناى آنچه كه در مقابل منطوق بوده به چه معناست ؟ ( 3 - ما يقابل المنطوق . . . الالتزاميّة ) ج : مىفرمايد : مفهوم به معناى آنچه كه در مقابل منطوق بوده ، اخصّ از دو معناى اوّلى

--> ( 1 ) - مقصود از مفرد : مفرد در مقابل جمله مىباشد . بنابراين لفظ « انسان » يا « انسان شجاع » يا « كتاب من » مفرد مىباشد ولى « انسان ، حيوان ناطق است » جمله مىباشد . ( 2 ) - مدلول حقيقى مثل « رايت اسدا » مدلول مجازى مثل « رايت اسدا يرمى » . ( 3 ) - به عبارت ديگر مفهوم ، عبارت از صورت و معنايى است كه در ذهن حاصل مىشود . به بيان ديگر ، صورت ذهنى هر چيز را مفهوم گويند در مقابل معنايى كه در خارج وجود دارد . بنابراين صورت ذهنى « اسد » مىشود مفهوم و وجود خارجى اسد مىشود مصداق . ( 4 ) - مثل صورت ذهنى « اسد » كه با وساطت لفظ ايجاد شود در وقتى كه گفته شود : « رايت اسدا » . و يا صورت ذهنى « اسد » كه با ديدن آن در خارج ايجاد شود . به هر دو صورت ذهنى گفته مىشود مفهوم . ( 5 ) - يعنى نسبت معناى اوّل با دوّم عموم و خصوص مطلق است . چرا كه اوّلى صورت ذهنى و معنايى است كه از لفظ فهميده مىشود ولى تعريف دوّم عبارت از صورت ذهنى و معنايى است كه از لفظ و يا غير لفظ فهميده شود .