عالم به آن باشد و يا نباشد . « 1 » 8 - حكم شرعى ظاهرى چيست ؟ ( 2 - ان يكون . . . الحكم الظّاهرىّ ) ج : مىفرمايد : حكم شرعى ظاهرى : آن حكمى است كه به ملاحظه‌ى جهل مكلّف نسبت به حكم واقعى از سوى شارع مقدّس جعل و تشريع شده است . به عبارت ديگر ، حكم شرعى ظاهرى به اعتبار وجود مصلحت ملزمه و يا مفسده ملزمه ، جعل نشده ، بلكه براى رفع تحيّر و سرگردانى مجتهد و فقيه در مقام عمل هنگامى كه علم به حكم واقعى پيدا نمىكند تشريع شده است . 9 - دليل بر چند قسم است ؟ ( و الدليل . . . فقاهتيّ ) ج : مىفرمايد : بر دو قسم : 1 - دليل اجتهادى 2 - دليل فقاهتى 10 - دليل اجتهادى چيست ؟ ( و الدّليل . . . الاجتهادىّ ) ج : مىفرمايد : دليل اجتهادى : عبارت از دليلى است كه ناظر به واقع و حكم واقع

--> ( 1 ) - البته علم و جهل مكلّف در اصل تشريع و ثبوت و عدم ثبوت نكردن اين حكم دخالت ندارد ولى در تنجّز و فعليّت پيدا كردن تكليف و عدم تنجّز و فعليّت پيدا نكردن تكليف واقعى دخيل است . يعنى علم به تكليف واقعى ، موجب فعليّت و تنجّز تكليف واقعى شده و مخالفت با واقع و تكليف واقعى موجب استحقاق عقاب مىشود . ولى جهل به تكليف واقعى يعنى مادامىكه مكلّف عالم به تكليف واقعى مثل وجوب نماز يا حرمت شرب خمر و مانند آن نشود ، تكليف واقعى براى او فعليّت و تنجّز پيدا نكرده و مخالفت با آن موجب استحقاق عقاب نبوده و معذور خواهد بود .