خلاصه اينكه در صورت تداخل در تمامى مسائل تدوين دو علم مورد تقبيح عقلاء و در صورت تداخل در بعضى مسائل تدوين دو علم مورد تحسين عقلاء است . قوله : و قد انقدح بما ذكرنا . تمايز علوم : بحث در اين است كه علت تمايز و جدا شدن علوم در مقام تدوين « 1 » چيست ؟ به بيان ديگر چه علتى باعث شده كه مدون ، مجموعه‌اى از مسائل و قضايا را انتخاب و آنها را علمى مستقل قرار بدهد و به‌عنوان علمى مستقل تدوين نمايد به نام نحو مثلا و مجموعه‌اى ديگر از مسائل را انتخاب و آنها را به‌عنوان علمى ديگر تدوين نمايد به نام منطق مثلا و هكذا ؟ دربارهء علت تمايز هفت احتمال وجود دارد كه در كتاب به سه احتمال اشاره شده است . 1 ) اختلاف اغراض : يعنى اين مجموعهء از مسائل و قضايا ما را به يك غرض مىرساند مثلا اقتدار بر استنباط . مجموعهء دوم ما را به غرض ديگرى مىرساند مثلا صون لسان از خطأ در مقال . مجموعهء سوم ما را به غرض سومى مىرساند مثلا صون فكر از خطأ . اين مختلف بودن اغراض موجب تمايز علوم در مقام تدوين شده است . عقيدهء مرحوم مصنف همين احتمال است . 2 ) اختلاف موضوعات مسائل : يعنى موضوعات مسائل اين مجموعه با موضوعات مسائل آن مجموعه چون غير از هم هستند ، اين اختلاف موجب تمايز علوم شده است . ( مراد از موضوعات مسائل ، موضوعات مسائل بعناوينها الخاصّة فى المسائل است نه جامع بين موضوعات مسائل كه همان موضوع علم باشد ) . « 2 »

--> ( 1 ) - محاضرات ، ج 1 ، ص 25 . ( 2 ) - مشهور از علماء علت تمايز علوم را تمايز موضوعات علم و لو بالحيثيّات مىدانند . در متن كفايه اشاره به اين قول نشده چون مراد از موضوعات در عبارت لا الموضوعات ، موضوعات مسائل است نه موضوعات علم .