فرد منقضى است . چون محمول مطلق ( محمول مطلق همان مسافر است ) از موضوع مطلق ( موضوع مطلق همان زيد است ) سلب شده است ولى به السّلب المقيّد . يعنى زيد ، نيست در حال انقضاء ، مسافر . از اين احتمال ، تعبير به السلب المقيد مىشود . « 1 » 3 ) يحتمل قيد موضوع باشد ( موضوع يعنى زيد ) يعنى زيد فى حال الانقضاء ليس بمسافر و به عبارت ديگر زيد المنقضى عنه السفر ليس بمسافر . طبق اين احتمال ، سلب صحيح است و علامت مجاز بودن مشتق در فرد منقضى است . چون محمول مطلق ( مسافر ) از موضوع مقيد سلب شده است . « 2 » از اين احتمال تعبير به السّلب عن المقيّد مىشود . خلاصه : طبق احتمال اول كلام مستشكل صحيح است ولى طبق احتمال دوم و سوم صحيح نيست . قوله : ثم لا يخفى . در مسئله مشتق ، تفاصيلى « 3 » وجود دارد كه در اين عبارت به دو تفصيل اشاره و هر دو رد شده است . 1 ) مشتق اگر لازم باشد ( از مبادى لازم گرفته شده باشد مثل ذاهب ) حقيقت در متلبس و مجاز در منقضى است و اگر متعدى باشد ( از مبادى متعدى گرفته شده باشد مثل ضارب ) حقيقت در اعم است . 2 ) ذات منقضى ، گاهى متلبس به ضد مبدء سابق است ( كما فى القائم اذا قعد ) و گاهى متلبس به ضدّ مبدء سابق نيست ( كما فى الضارب و ان انقضى عنه الضرب ) . در صورت اول ، مشتق حقيقت در متلبس و مجاز در منقضى است و در صورت دوم ،

--> ( 1 ) - رسالهء مشتق مرحوم كلانتر ، ص 151 ؛ بدايع الافكار ، محقق رشتى ، ص 181 . ( 2 ) - يعنى بذلك انّه يمكن ان يكون السلب عاما و بحسب كلّ زمان حتى زمان التلبس بالمبدء لكن المسلوب عنه حصّة خاصّة من وجود الموضوع اعنى به قطعة الانقضاء من الذات فانّ زيدا مثلا المنقضى عنه المبدء بقيد انّه المنقضى عنه المبدء ليس بضارب حتى فى زمان التلبس بالضرب . و الّذى هو ضارب فى زمان التلبس هو قطعة اخرى من وجود زيد غير قطعة الانقضاء كما انّ الامر ينعكس فى عكسه بمعنى انّ قطعة التلبس بالضّرب من الذّات ضارب حتّى فى حال الانقضاء و لا يصحّ سلب الضارب عنه به لحاظ هذا الحال . نهاية النهاية ، ج 1 ، ص 73 . ( 3 ) - حاشيه مرحوم مشكينى .