4 دليل عقلى نخستين كسى كه دربارهء دليل عقلى سخن گفته - تا آنجا كه ما يافته‌ايم - شيخ مفيد ( متوفا در 413 ه . ق ) است كه در رسالهء اصولى خود گفته است : « عقل راهى به سوى شناخت حجيت قرآن و مدلولهاى اخبار است . » « 1 » چنان‌كه ملاحظه مىشود ، در اين عبارت به عقل به عنوان يكى از ادلهء احكام ، در كنار كتاب ، سنت و اجماع اشاره‌اى نشده است . پس از او شيخ طوسى ( متوفا در 460 ه . ق ) بىآنكه بحث مستقلى در باب عقل مطرح كند ، در عدّه گفته است : « از جمله مثالهاى معلومات ضرورى ، علم به وجوب بازگرداندن وديعه و شكر منعم و قبح ظلم و دروغ است . . . قبح ظلم [ يعنى حرمت آن ] با عقل دانسته مىشود . » نخستين كسى كه به دليل عقلى تصريح كرد - تا آنجا كه ما يافته‌ايم - ابن ادريس ( متوفا در 598 ه . ق ) در سرائر است : « هرگاه ادلهء سه‌گانه نبود ، معتمد نزد اهل تحقيق

--> ( 1 ) - كنز الفوائد ، طبع سنگى ، ايران ، 1322 ه . ق ، ص 186 .