جمع به منزل مىرسد . الدرجه الثانيه : مشاهده معاينه ، تقطع حبال الشواهد و تلبس نعوت القدس و تخرس ألسنه ألاشارات . درجهء دوم مشاهده ، معاينه‌اى است كه ريسمان شواهد را مىبرد و لباس نعوت قدس را بر تن مىكند و زبانهاى اشاره را لال مىسازد . شواهد در اينجا همان پرتوهاى نورى هستند كه طالب را به سوى مطلوب مىكشانند از آن جهت به ريسمان تعبير شده است و چون نياز به اين ريسمان در جايى است كه انفصال و جدايى باشد پس در اين درجه كه مقام اتصال است ، اين ريسمان بريده مىشود و لباس قدس بر تن سالك مىكند . نعوت قدس همان تطهير و نزاهت است كه با ذكر صفاتى چون : احد ، سبوح ، قدوس و سلام و مانند آنها براى سالك حاصل مىشود . همچنين در مقام مشاهدهء معاينه ، زبان سالك لال مىشود ، يعنى به كار نمىآيد زيرا اشاره مقتضى تكبر و تعدد است و در اين درجه سالك در حضرت جمع احديت است و نيازى به زبان اشاره ندارد . الدرجه الثالثه : مشاهدة جمع ، تجذب الى عين الجمع ، مالكة لصحة الورود ، راكبة بحر الوجود . درجهء سوم ، مشاهدهء جمعى است . به طورىكه سالك را به سوى ذات جمع جذب مىكند ، درحالىكه از صحت ورود مطمئن و سوار غرق در درياى وجود است . در مشاهدهء جمع ، سالك در حضرت جمع مستهلك مىشود و جنبهء خلقى آن فانى مىشود و حق را به حق شهود مىكند . در اينجا حق تعالى ذات خود را در يكى از مراتب ظهور خود ، كه همان مرتبهء عبد است ، مشاهده مىكند و هنگامى كه بنده به سوى بقاى خود بازگردانده شود ، دوباره موجود به وجود حق تعالى مىشود و در اين درجه است كه به اسرار حق عالم مىگردد . در باب مشاهده سه نقطه را بايد در نظر داشت : الف ) فضاى مشاهده ، پرتو انوار وجود به سوى وجود حق تعالى است . ب ) جاذبه‌هاى نورى به تطهير و تقديس سالك مشاهد مىپردازند .