باب مشاهده قال الله عز و جل : إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ . « 1 » در اين تذكرى است براى آن‌كس كه عقل دارد يا گوش جان دارد ، درحالىكه شهيد باشد . استشهاد خواجهء بزرگوار در اين آيه به « هو شهيد » آن است ، زيرا شهيد به معناى شاهد مىآيد ؛ مانند نديم كه به معناى منادم است . تعريف مشاهده : المشاهده سقوط الحجاب ، و هى فوق المكاشفه ، لآن المكاشفة ولاية النعت ، و فيها شىء من بقاء الرّسم ، و المشاهدة ولاية العين و الذات . مشاهده ، سقوط حجاب به طور كلى است و آن فوق مكاشفه است ، زيرا مكاشفه ، ولايت صفات الهى است و در آن آثارى از رسم و تلوين وجود دارد ، ولى مشاهده ، ولايت ذات و عين است كه در واقع همان عين ثابت است ، نه ذات حق تعالى ، زيرا ذات حق غيب الغيوب است و شايد هم آثار و احكام اسماى ذات باشد ، در مقابل اسماى صفات . مشاهده را سه درجه است : و هو على ثلاث درجات : الدرجه الأولى : مشاهدة معرفة تجرى فوق حدود العلم فى لوائح نور الوجود منيخه بفناء الجمع . درجهء اول : مشاهده ، معرفتى است كه فوق علم در پرتوهاى نور وجود جارى مىشود و سالك شاهد ، در ساحت و عرصهء حضرت جمع منزل مىگيرد ، در اينجا خواجهء بزرگوار سالك شاهد را مسافرى مىداند كه بر مركب نورى سوار مىشود و در حضرت

--> ( 1 ) . ق / 37 .