به قول حافظ : چگونه سر ز خجالت برآورم بر دوست * كه خدمتى بسزا بر نيامد از دستم عواملى حسابرسى : مطلبى كه در اين‌جا بايد اضافه كرد عوامل حسابرسى است كه مهم‌ترين آن‌ها عبارتند از : 1 . علم خدا چگونه متعال عالم سرّ و الخفيات است و هيچ‌چيز از حيطه علم او خارج نيست همان‌گونه كه فرمود : وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ . « 1 » خدا شما را به آنچه كه ظاهر مىكنيد و يا مخفى نگه مىداريد محاسبه خواهد كرد . و يا اينكه فرمود : لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ . « 2 » خداوند هر كسى را به آنچه كسب كرده است جزا مىدهد ، همانا خدا سريع الحساب است . 2 . عدل و احسان الهى عدل و احسان هم دو معيار ديگرى است كه خداوند متعال اعمال بندگانش را با آن محاسبه مىكند ، بعضىها را به احسان مىبخشد و بعضىها را به عدل مجازات مىكند . چنان كه فرمود : إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ . « 3 » همانا خدا فرمان به عدل و احسان مىدهد . 3 . كتاب نفس عامل ديگر براى رسيدگى به حساب ما ، كتاب نفس است كه خداوند همهء اعمال ما را در آن ثبت و ضبط مىكند ، چنان كه فرمود : وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً . اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً . « 4 » ما مقدرات هر انسانى را طوق گردن او ساختيم و روز قيامت كتابى بر او بيرون آوريم كه همهء وراقش را

--> ( 1 ) . بقره / 284 . ( 2 ) . ابراهيم / 51 . ( 3 ) . نحل / 90 . ( 4 ) . اسراء / 13 و 14 .