را بازيچه قرار ندهد و هر آنچه را انجام مىدهد در چارچوب شريعت باشد . آسايش دو گيتى ، تفسير اين دو حرف است * با دوستان مروت با دشمنان مدارا « 1 » - بذل و بخشش نيز از شرايط حسن‌خلق است كه به معنى گشادگى و بخشيدن است كه مهم‌ترين چيزى كه انسان دارد و مىتواند ببخشد خوشرويى است . - صبر و بردبارى از شرايط حسن‌خلق به حساب مىآيد به طورى كه سالك بايد در مسير سلوك ، اذيت و آزار مردمان را تحمل كند و با خوشرويى به آزار و اذيت مردم پاسخ دهد . ما در بررسى قرآن به اين نكته برمىخوريم كه براى وادار كردن مردم به انجام كارهاى خوب ، تهذيب اخلاق و تزكيهء نفس آنان لازم است و در نتيجه به آنها بشارت داده و تشويقشان مىكند كه در اثر تزكيه و تهذيب ، به فلاح و رستگارى مىرسند ولى نسبت به خود فلاح و رستگارى هيچگاه مستقيما امر و يا حتى تشويق نمىكند . قرآن فوز ، ف لاح و سعادت را به عنوان نتيجه و هدف نهايى افعال اخلاقى و كسب صفات پسنديده مطرح مىكند ، اين سخن بدان معناست كه عناوين فوق ، داراى مطلوبيت ذاتى هستند ولى خود آن‌ها در زمرهء افعال اختيارى انسان قرار نمىگيرند بلكه بريك سرى از اعمال اختيارى مترتب مىشوند و اين سخن درستى است كه دستيابى به فلاح و تحصيل كاميابى تنها و تنها از طريق انجام يك سرى اعمال اختيارى ممكن است . بنابراين تحصيل كاميابى در گرو عمل است و از اين طريق براى وى مقدور و ممكن خواهد بود . ولى مسلما ترتّب فور و فلاح براين اعمال به خاطر يك رابطه ضرورى و جبرى است در ميان اين افعال . آن نتايج و اهداف وجود دارد و از ديدگاه توحيدى اين مرحمت خداست كه به خاطر انجام آن اعمال به عنوان پاداش به انسان داده مىشود . ارزشهاى اخلاقىاى كه اسلام مطرح مىكند با توجه به جهان‌بينى ويژه و مورد قبول آن خواهد بود . پس ما نمىتوانيم در چارچوب مكتب اسلام ، يك نظام اخلاقى منهاى اعتقاد به مبدأ و معاد مطرح كنيم ؛ زيرا چنين نظامى نمىتواند نظام اخلاقى اسلام باشد .

--> ( 1 ) . حافظ .