ببيند و بشناسد ولى ايشان او را نبينند يا نشناسند ، اين در ترك معاصى با اثرتر از آن باشد كه او موجود نباشد و يا آن‌كه موجود باشد ولى غايب نباشد ، بلكه در ناحيه و صقعى ظاهر باشد كه غير از ناحيهء مكلّفين باشد ، اگرچه به اطّلاع علمى ، نه بر وجه مشاهده بر اعمال ايشان مطّلع باشد ، زيرا عادت بر قوّت اطّلاع حسّى و شهودى ، تأثير آن و مرتدع شدن از فعلى جارى شده كه يكى از افراد انسانى بر آن ناظر باشد ، در صورتى كه آن فعل از شنايع و قبايح باشد و چنين قوّت تأثيرى در ارتداع نسبت به عالم آن فعل نيست ، فعلى كه غايب از نظر و غيرمشهود به بصر باشد ، زيرا اطّلاع خداوند بر عباد و افعال ايشان در جميع آنات موجود است و مع ذلك آن‌چنان‌كه بايست و شايست است از عمل بد ، مرتدع نمىشود . هم‌چنين اطّلاع حضرت رسول و ائمّهء طاهرين به مفاّد آيهء كريمهء وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ « 1 » ؛ موجود است ، چه مؤمنين در آيهء مباركه به ائمّه عليهم السّلام تفسير شده است ، چون غير آن بزرگواران ، مؤمنين ديگر ، به عمل كسى كه غايب از نظرشان باشد ، عالم نيستند . اطّلاع امامان به سبب اين است كه در روايت وارد شده ؛ ملايكهء نويسندگان اعمال و اقوال عباد كه ايشان را رقيب و عتيد گويند ، اعمال روز بندهء مكلّف را بنويسند و آخر روز در وقت ارادهء عروج به عالم ملكوت ، صحايف اعمال را نزد امام عصر برند و آن‌ها را بر او عرضه نمايند و پس از آن ، آن‌ها را بالا برند . امام چون آن‌ها را ببيند و بر بدى افعال شيعيان خودش اطّلاع يابد ، آن‌ها را اگر قابل اصلاح باشند ، اصلاح فرمايد ؛ به استغفار يا به شفاعت نزد حضرت پروردگار و يا اين كه بارى تعالى امر آن‌ها را به سوى آن بزرگوار تفويض مىفرمايد و از اين جهت بود كه ائمّه عليهم السّلام به شيعيان خود مىفرمودند : عملى كه قابل اصلاح باشد به جاى آورند . اين ، نظير كتاب مغلوط است كه بعضى از آن‌ها قابل اصلاح هست و بعضى از اغلاطش ، به هيچ‌وجه قابل اصلاح نيست .

--> ( 1 ) . سوره توبه ، آيه 105 .