آيا اين مورد از مصاديق استصحاب كلى قسم سوم است ؟ بعضى گفته‌اند استصحاب در اين مورد اجرا نخواهد شد ؛ زيرا اين مورد از مصاديق استصحاب كلى قسم سوم است و به نظر علماى اصول كلى قابل استصحاب نيست ؛ با اين بيان كه : در مدت سه روز صحت در ضمن عقد لزوم محقق بوده است بدين معنى كه بيع لازم بوده و صحت همراه با لزوم محقق بوده است ، بعد از سه روز قطعا لزوم از بين رفته است ، اينك احتمال مىدهيم كه هم‌زمان با رفتن لزوم ، جواز ( حالت خيارى ) آمده و صحت همراه با آن باقى باشد و محتمل است چنين نباشد ؛ يعنى آنكه عقد مزبور به كلى كان لم يكن و باطل باشد ، با وجود چنين شك و ترديدى چنانچه بخواهيم كلّى صحت را كه مشترك ميان عقد لازم و جايز است استصحاب نماييم از مصاديق كلى قسم سوم خواهد بود و براساس نظر علماى علم اصول - همان‌طور كه گفته شد - اعمال نمىشود ؛ زيرا ركن اول استصحاب يعنى متيقن سابق متزلزل است ، چون امر داير است بين چيزى كه يقينا فانى و زايل شده ( در مسئله مورد بحث صحت همراه با عقد لازم ) و ميان چيزى كه از آغاز حدوث و پيدايش آن مشكوك و مورد ترديد است ( در مثال مورد بحث صحت در ضمن عقد جايز ) « 1 » . علماى اصول براى تنوير اذهان دانشجويان مثالى مىزنند كه روشن‌گر است به اين شرح : با وجود پشه‌اى در خانه بىترديد يقين حاصل مىگردد كه حيوان در خانه وجود دارد ؛ زيرا كلى همراه فرد مزبور يقينا پديد آمده است . حال چنانچه يقين كنيم كه پشه در خانه از بين رفته است ولى احتمال بدهيم كه همراه از بين رفتن پشه فرد ديگرى مانند اسب به جاى وى آمده باشد در چنين حالتى آيا مىتوانيم وجود كلّى حيوان را استصحاب نماييم و آثار آن را مترتب سازيم ؟

--> ( 1 ) - شيخ انصارى ، مكاسب ، ص 244 .