وجه دوم ( اجماع عملى ) وجه دوم از تقريب اجماع ، اجماع عملى است ، به اين معنا كه : ادّعا شده كه سيرهء علماء و بلكه تمام مسلمين ، در امور شرعيّه ، بر عمل به خبر واحد است ، يعنى خبر واحد را عملا حجّت مىدانند و برطبق آن عمل مىكنند . شاهد بر اين مطلب آنست كه وقتى شخصى ، فتاواى مجتهدين را نقل مىكند ( با اينكه خبرش ، خبر واحد مىباشد ) مردم آن فتاواى را مورد عمل قرار مىدهند . اشكال مصنّف ( و فيه . . . ) مصنّف بر وجه دوم ، دو اشكال مىكند : اشكال اوّل : اين اشكال همان است كه در وجه اوّل ، گذشت ، به اين بيان : رمز و ملاك عمل ، متفاوت است ، زيرا عدّه‌اى برطبق خبر واحدى كه ثقه است ، و عدّه‌اى برطبق خبر واحدى كه عدل امامى باشد ، عمل مىكنند و . . . و لذا با وجود اختلاف در ملاك عمل ، تحصيل اجماع عملى مشكل خواهد بود . اشكال دوّم ( انّه لو سلّم . . . ) اگر بپذيريم كه علماء و بلكه مسلمين ، بر عمل به خبر واحد ، اتّفاق دارند ، وجه دوّم ، مستقل از وجه سوّم ( كه بيان خواهد شد ) نيست ، زيرا احراز نمىشود كه آيا از آن جهت كه مسلمان و متديّن به دين هستند ، اتّفاق دارند يا از آن جهت كه از عقلاء مىباشند ( هرچند ملتزم به دينى نباشند ) اتّفاق دارند . چنان‌كه عقلاء پيوسته به اخبار آحاد در غير امور دينى و شرعى ( يعنى در امور عادى و روزمره ) عمل مىكردند و لذا اين وجه دوم ( اجماع عملى ) به وجه سوم ( سيره عقلاء ) بازمىگردد و جداى از آن نمىباشد كه توضيح آن خواهد آمد . وجه سوم ( سيره عقلاء ) اين وجه مورد قبول مصنّف است ، به اين بيان : سيرهء عقلاء ( از متديّنين و غير آنها ) بر عمل به خبر واحد ، مستقرّ شده ، و اين سيره