اجماع دخولى و تشرفى ، آن نيز در زمان غيبت قابل اثبات نيست . بجاست بگوييم : اجماع زمانى حجت خواهد بود كه « كاشف قطعى از قول معصوم باشد » قطع مزبور از هر طريقى حاصل گردد حجت است . سؤال : اگر اجماع در مذهب شيعه به جهت كاشفيت از قول معصوم حجّت است ، و به بيان ديگر اجماع جزئى از سنت است ، پس چگونه اجماع را دليل مستقلى به شمار مىآورند ؟ جواب : سنت راسا حجت است . ولى اجماع به صفت كاشفيت حجت خواهد بود . بديهى است كه كاشف از چيزى خود آن چيز نيست ، بلكه مستقل از آن است . 2 - از نظر اهل سنّت اهل سنت براى اثبات حجيّت اجماع به آيات و روايات و عقل تمسك جسته‌اند . اما آيات : 1 - خداوند مىفرمايد : و هركس پس از روشن بودن راه حق بر او ، با رسول خدا به مخالفت برخيزد و راهى غير طريق اهل ايمان پيش گيرد وى را به همان طريق باطل و راه ضلالت كه برگزيده واگذاريم و او را به جهنّم افكنيم كه آن مكان براى او بدمنزلگاهى است . « 1 » مفاد آيه مذكور اين است كه : پيروى از روشى كه طريق مؤمنين نباشد ، عذاب دارد و اجماع مسلمين نيز همان طريق مؤمنين بوده پس مشمول آيه است . 2 - در آيهء ديگر آمده است : و چون در مورد چيزى كه كار شما به گفتگو و نزاع كشيد ، به حكم خدا و رسول بازگرديد . « 2 » مفهوم آيه اين است كه در مورد اتفاق‌نظر رجوع به خدا و پيامبر لازم نيست بلكه خود آن اتفاق حجت است ؛ و اما معروف‌ترين روايات خبر نبوى است كه فرموده : امتم بر امر خطا اتفاق نخواهند كرد . « 3 » در جواب از آيات و روايات بايد گفت : با چنين ادله‌اى تنها تعريف غزالى از اجماع صحيح بوده ، كه اتفاق امت محمد ( ص ) را در تعريف اخذ كرده است ، در آن صورت بايد پرسيد آيا امكان چنين اتفاقى وجود دارد ؟ يا در واقع اين يك همه‌پرسى محالى بيش نخواهد بود ؟ چنين اجماعى فقط در بعضى از ضروريات دين مثل وجوب نماز ، روزه ، حج و . . . قابل تحقق است . همان گونه كه كلمهء « المؤمنين » در آيه مباركه جمع داراى الف و لام است و چنين جمعى افادهء عموم مىكند . طبعا سبيل كل مؤمنين همان اتفاق امت محمد ( ص ) است . در توجيه دليل عقلى مىگويند : عادتا محال است تمام صاحب‌نظران بدون دليل بر امرى اتفاق‌نظر داشته باشند .

--> ( 1 ) . « وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِيراً » . سورهء مباركهء نساء ، آيهء 115 . ( 2 ) . « فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ » . سورهء مباركهء نساء ، آيهء 59 . ( 3 ) . قال رسول الله ( ص ) « لا تجتمع امتى على خطاء » . خضرى بك ، اصول الفقه ، ص 286 .