تشريح المسائل * مراد از عبارت ( يمكن ان يقال : انّهم قد تسامحوا فى اطلاق الاجماع . . . ) چيست ؟ اين است كه : اطلاق اجماع بر اتفاق آراى جمعى توسط علماى شيعه به لحاظ وجود مناط حجيت در آن بوده و تسامحى است و در اثر شيوع از مجازات مشهور گشته است . و اجماعى كه بر اتفاق آراى تمام علماى اسلام اطلاق مىشد بر اتفاق خصوص فقهاء شيعه از باب ( تسمية الكل باسم جزئه ) يعنى : به سبب علاقهء كل و جزء است كه لفظ وضع شده براى كل است ولى بر جزء هم اطلاق مىشود . * چه نسبتى از نسب اربع ميان اجماع بودن و حجّت بودن برقرار است ؟ عموم و خصوص من وجه ، چرا كه ممكن است : 1 - در برخى موارد به خاطر عدم كشف ، اجماع مصطلح مع المسامحة باشد لكن حجت نباشد . 2 - و در برخى موارد حجت باشد لكن اجماع نباشد ، مثل اتفاق جماعتى مع الكشف . 3 - و در برخى موارد به دليل وجود كشف قطعى ، هم اجماع مصطلح باشد و هم حجت . 4 - و در برخى موارد نيز نه اجماع هست و نه حجت ، مثل اتفاق جماعتى كه كاشف از قول امام نمىباشد . * حاصل سخن شيخ در متن مزبور چيست ؟ اين است كه : هرچند اجماع حقيقى و عارى از اطلاق مسامحى همان اتفاق تمام عصر است و لكن ممكن است از روى تسامح لفظ اجماع را بر اتفاق برخى از علما اطلاق نموده باشند ، منتهى مشروط به اينكه اتفاق آنها مشتمل بر رأى امام باشد چنانچه در اصطلاح فقهاى شيعه هرگاه لفظ اجماع استعمال مىشود ، مراد اجماع خاصّه و اتفاق علماى اهل بيت عليهم السّلام است نه اهل سنت و جماعت . * وجه تسامح در اطلاق لفظ اجماع بر اتفاق برخى از علما چيست ؟ اين است كه : مناط حجيت ، اتفاق الكل يعنى : رأى امام در اتفاق آراء برخى از علما نيز وجود دارد و لذا مخالفين با آنها ، چون وجودشان كالعدم محسوب مىشود ، مىتوان مسامحه كرده لفظ اجماع را در اتفاق اين برخى نيز استعمال نمود . حاصل تقرير فوق اين است كه : نقل اجماع در اصطلاح علماء شيعه نقل رأى امام است .