و تعداد بسيارى از شعر « بحترى » و 325 بيت از شعر خود و نيز اشعارى از ديگران در مقام موازنه و تتبّع ابيات معانى در اين كتاب گردآورده است . « 1 » اين كتاب يك بار در سال 1374 ه در مصر از روى نسخه دار الكتب المصريّة تحت شماره 10313 كه از نسخهء خطى كتابخانهء « اسكوريال » عكس‌بردارى شده است و بار ديگر در سال 1958 م در بغداد در مطبعه دار المعرفه به چاپ رسيده است . 41 - « الذريعة الى اصول الشريعة » : كتاب حاضر كه در اصول فقه شيعهء اماميه و داراى 14 باب و هر باب مشتمل بر چندين فصل است و از خطاب ، امر و نهى ، عموم و خصوص ، مطلق و مقيد ، مجمل و مبين ، نسخ ، اخبار ، افعال ، اجماع ، قياس ، اجتهاد و تقليد ، حظر و اباحه ، نافى و مستصحب حال بحث مىكند . اين كتاب از دو جهت حايز اهميت بسيار است : 1 - از اين جهت كه اولين كتاب كامل در اصول فقه شيعه اماميه است . بديهى است بر خلاف اهل سنّت كه باب اجتهاد را از همان زمان رحلت پيغمبر اكرم مفتوح مىدانسته و تا پايان عمر « احمد بن حنبل » ( 241 ) عملا اين شيوه را معمول مىداشته و پس از او راه تقليد پيموده‌اند ، شيعهء اماميه تا زمان غيبت امام منتظر ( عج ) يعنى سال 266 ه بلكه تا آخر غيبت صغرى ( 329 ه ) باب اجتهاد به معنى وسيع آن را مسدود مىدانسته و احكام خود را بلاواسطه و يا مع الواسطه به وسيلهء راويان و يا سفيران و نواب خاصّ از امام خود دريافت مىداشته‌اند و اگر احيانا در اين ازمنه كتاب‌هايى در احكام نوشته مىشد يا مشتمل بر اخبارى پراكنده بود چون اصول اربع مائه و يا اگر تا حدودى داراى نظم و ترتيب صحيح بود چون « التكليف » ابو جعفر محمد بن على شلمغانى ، « النوادر » ابو جعفر احمد قمى ، « المحاسن » احمد بن ابى عبد اللّه برقى و بهتر از همه « الشرائع » على بن الحسين بن موسى بن بابويه ، احاديثى بود كه به صورت فتوا نوشته مىشد . اولين ازمنه‌اى كه ضرورت اجتهاد احساس شد آغاز حدوث غيبت كبرى ( 329 ه ) بود . در اين ازمنه گرچه مجتهدينى عالىمقام از شيعهء اماميه قدم به عرصهء وجود نهادند چون قديمين : « الحسن بن ابى عقيل العمانى » و « محمد بن احمد بن الجنيد » و بزرگ‌تر از همه « شيخ مفيد » لكن از هيچ‌يك كتابى در علم اصول فقه در دست نيست . گويند : « شيخ

--> ( 1 ) - ادب المرتضى ، ص 162 .