مسائل دو علم محسوب شوند ، چه ، ممكن است بر يك يا چند مسئله ، دو غرض مترتّب باشد كه به اعتبار هركدام علمى تدوين شده است . « 1 » مثلا مسألهء جواز يا عدم جواز اجتماع امر و نهى كه از مسائل علم اصول است و مقصود از طرح آن در علم اصول اين است كه از آن ، جواز يا عدم جواز بقاء هر دو حكم باهم ، و يا صحّت يا عدم صحّت عملى كه به ، دو عنوان امر و نهى تعلّق گرفته است استنباط كنيم ، همين مسئله ممكن است از مسائل علم كلام هم باشد ، به اعتبار اينكه علم كلام علمى است كه از احوال مبدأ و معاد و از امورى كه صحيح است و يا ممتنع است از مبدأ صادر و يا به او مستند شود بحث مىكند و مسئله اجتماع امر و نهى هم از همين قبيل است ، زيرا در اين مسئله بحث در اين است كه آيا عقلا جايز است خداوند عملى را كه به آن عمل از جهتى امر كرده ، از همان عمل از جهت ديگر نهى كند يا خير ؟ تاكنون به نحو مختصر به تعريف علم اصول ، موضوع و مسائل آن ، و نيز به فايدهء علم اصول و بالاخره به وجه تمايز علوم پرداختيم . اينك جا دارد كه خلاصهء هريك از مقالات را نيز بازگو نمائيم : مقالهء اوّل تحت عنوان ، « نگاهى به تحوّل علم اصول و مقام آن در ميان علوم ديگر » ، به بحث از تحولات علم اصول مىپردازد . و چون توجّه به آثار ارزشمند علماى شيعه در تبيين اين تحوّلات حائز كمال اهميّت است لذا در هر دوره به ذكر تعدادى از آثار آن دوره نيز پرداخت شده است . در هر حال ، پيدايش علم اصول و مقام آن در ميان علوم ديگر و سپس تحوّل علم اصول در طول تاريخ شامل ادوار تأسيس ، تصنيف ، اختلاط علم اصول با مسائل ساير علوم ، كمال و استقلال مجدد ، ركود استنباط و توقف علم اصول شيعهء اماميّه ، نهضت مجدد و بالاخره دورهء جديد علم اصول همه را شامل مىشود لذا همهء اين ادوار مورد بحث قرار گرفته است . مقالهء دوم به بررسى آراء اصولى سيّد مرتضى متولد 355 ه ق . اختصاص دارد ، ايشان شخصيّتى ممتاز ، فقيه ، متكلّم ، اصولى ، مفسّر ، اديب و يگانه عصر خويش بوده است . وى از شاگردان برجسته شيخ مفيد بوده و به همراه برادرش سيّد رضى ، سال‌ها در محضر آن استاد جليل القدر تتلمذ نموده است . شخصيّت‌هاى برجستهء علمى ، نظير شيخ

--> ( 1 ) - آخوند مولى ملّا محمّد كاظم خراسانى ، كفايه ، ج 1 ، ص 5 ، چاپ توتونچيان .