غلامعلى صفايى

90

ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )

مىشود : « بل رجلان » يا « بل رجال » يعنى « نيست يك مرد در خانه بلكه دو مرد - يا چند مرد - در خانه است . و غلط كثير من الناس : بسيارى از مردم در فرق معنوى بين اين دو اشتباه كرده و قائل هستند كه آن « لا » كه همانند « ليس » عمل مىكند معناى آن فقط نفى وحدت و فرد در مانند مثال بالا است ، لكن اين نظريه غلط است ، زيرا امثال اين شعر اين نظريه را رد مىكند : « تعزّ فلا شىء على الأرض باقيا * و لا وزر مما قضى اللّه واقيا » كه در اينجا « لا » عمل « ليس » مىكند ولى از حيث معنا داراى نفى جنس است زيرا مراد شاعر نفى وقوع خبر از تمامى مصاديق اسم است به همين جهت شعر اين گونه معنا مىشود : « صبر داشته باش پس هيچ چيزى بر زمين باقى نمىماند و هيچ پناه‌گاهى - انسان را - از قضاى خداوند مصون نمىدارد » . بنابراين مىتواند « لا » در هنگامى كه عمل « ليس » را داراست ، معناى نفى جنس را نيز دارا باشد . و إذا قيل : و اگر در عبارتى « لا » مكرر شده و گفته شود : « لا رجل و لا امرأة في الدار » كه هردو اسم مرفوع باشد ، در آن چهار احتمال وجود دارد : 1 - « لا » اوّل نفى جنس باشد كه همانند « إنّ » عمل مىكند سپس به جهت تكرار ملغى از عمل گرديده است ، بنابراين اسم بعد از آن به سبب عامل معنوى كه ابتدا مىباشد مرفوع گرديده است . 2 - « لا » اوّل مشبهة به « ليس » باشد كه اسم بعد را رفع مىدهد . در هردو احتمال ، ظرف « فى الدار » خبر از « اسم » بعد از « لا » اوّل است البته اگر « لا » دوّم را تكرار و تأكيد « لا » اوّل و اسم بعد از آن « امرأة » عطف بر « رجل » فرض شود و إلّا مىتوان گفت كه « فى الدار » خبر براى « لا » دوم است . 3 - « لا » اوّل مهملة و « لا » دوّم مشبهه به « ليس » باشد كه در اين صورت « رجل » مبتدا بوده و « امرأة » اسم « لا » مشبهه به « ليس » است . 4 - « لا » اوّل مشبهه به « ليس » و « لا » دوّم مهمله و مابعد عطف بر اسم « لا » اوّل باشد .