غلامعلى صفايى

333

ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )

« رجل » و امثال آن ، اسم براى شخصى خاص شوند ، يعنى اين اسماء ، علم و معرفه گردند ، اگر اين تنوين ، تنوين تنكير بود ، با علميت « رجل » بايد زايل مىشد درحالى كه اين تنوين هم در حالت علميت اين نوع اسماء و هم در حالت نكره بودن آن ، وجود دارند . بنابراين نكره بودن اسمى دليل بر نكره بودن تنوين آن نمىباشد هر چند اين افراد مبتدى اين گونه توهم كرده‌اند . 3 - تنوين مقابله : تنوينى است كه به آخر جمع مؤنث سالم ملحق مىشود . و به آن تنوين مقابله گويند ؛ زيرا در مقابل الحاق حرف نون به جمع مذكر است يعنى همان‌طور كه جمع مذكر سالم با نون تمام و كامل مىشود و مثلا گفته مىشود : « مسلمون » ، جمع مؤنث سالم نيز با اين تنوين تكميل و تمام مىشود . 4 - تنوين عوض : تنوينى است كه در عوض و به جاى لفظ محذوفى قرار مىگيرد و به بعض از كلمات ملحق مىشود و آن الفاظ محذوف چهار لفظ است : الف - حرف اصلى كلمه ، ب - حرف زائد كلمه ، ج - مفرد مضاف اليه ، د - جمله مضاف اليه . فالأوّل : تنوين عوض از حرف اصلى كلمه مثل تنوين « جوار و غواش » مىباشد كه در اصل « جوارى و غواشى » بوده كه چون ضمه بر ياء ثقيل است بعد از حذف آن ، ياء با نون تنوين ، التقاى ساكنين پيدا مىكند و ياء حذف مىشود سپس تنوين نيز حذف مىگردد ؛ زيرا اين دو كلمه غير منصرف هستند چون در اصل بر وزن « مفاعل » بوده‌اند و هم‌اكنون هرچند لفظ « جوار و غواش » بر آن وزن نيستند لكن چون حرف آخر آنها به علت التقاى ساكنين حذف شده ، همانند حرف باقى و ثابت در كلمه است و مىدانيم كه در علم صرف « المحذوف لعلة كالثابت » است بنابراين چون ياء در اين كلمه همانند لفظ ثابت است لذا وزن اين دو « مفاعل » مىشود كه از اوزان غير منصرف است و به همين جهت تنوين نمىگيرد سپس تنوين عوض از ياء محذوف ، به اين دو كلمه ملحق مىشود و تبديل به « غواش و جوار » مىگردد . بايد دانست كه همانطور كه ملاحظه شد ابتداءا به اين دو كلمه تنوين داده شده و اعلال صورت گرفته و بعدا ممنوعيت صرف و غير منصرف بودن آن دو