غلامعلى صفايى
245
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )
« أما أنك جزاك اللّه خيرا » و در آيهء سورهء النور ، آن ضمير محذوف به قرينه « غضب اللّه عليها » ضمير غائب باشد « و الخامسة أنها غصب اللّه عليها » چون بحث درباره شخص غائب است كه جملهء بعد خبر آن است بنابراين نمىتوان گفت كه جمله انشائيه جايز است كه مفسر ضمير شأن باشد ، در نتيجه رد ابن خباز قابل قبول نيست . چنان كه سيبويه نيز در آيهء شريفهء : أَنْ يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ ( الصافات / 104 و 105 ) . « أن » را مخففه از ثقيله دانسته و اسم آن را ضمير محذوف مخاطب مىداند كه جملهء « قد صدقت الرؤيا » آن را تفسير كرده است و تقدير آن « أنك قد صدقت » مىباشد و أمّا « ما » در مانند آيهء شريفهء : إِنَّ ما تُوعَدُونَ لَآتٍ ( الأنعام / 134 ) . و وَ أَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ ( الحج / 62 ) . به نظر تمامى نحويون « ما » موصوله است و حرف « إنّ » نيز عامل بوده و محل « ما » را نصب داده و « توعدون » و « يدعون من دونه » جمله صله و الفاظ بعد از آن ، خبر مىباشند . قابل ذكر است كه « ما » در آيهء شريفهء : إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ ( البقرة / 173 ) . اگر « الميتة » به نصب قرائت شود - كه قراءت مشهور است - در اين صورت « ما » حرفيه زائده كافه است كه باعث عدم اعمال « إنّ » و موجب جواز دخول آن بر جمله فعليه شده است و « الميتة » مفعول « حرّم » است لكن اگر « الميتة » به رفع قراءت شود كه قراءت ابو رجاء عطاردى است در اين صورت « الميتة » خبر « إنّ » مىباشد كه به همين جهت رفع داده شده و « ما » نيز موصوله است كه در محل نصب است و جملهء « حرّم اللّه عليكم » صله است كه عايد آن به موصول ، محذوف بوده و تقدير آن اين گونه « إنّما حرّمه اللّه عليكم الميتة » است . و تمامى نحويون قطع دارند به اينكه « ما » در اين آيهء شريفه « ما » حرفيه زائده كافه است : إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ ( فاطر / 28 ) .