غلامعلى صفايى

197

ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى )

به خصوصيت خاصى مثل فعل « قام » استعمال قرار داده شود نمىتوان آن را خبر اين مبتدا قرار داد و گفت : « لو لا زيد قائم » و از طرف ديگر چون اراده شده ، نمىتوان آن را حذف كرد . لذا اكثر نحويون مىگويند بايد با آوردن « أنّ » آن مبتدا و خبر را اسم و خبر « أنّ » قرار داد كه كل جمله روى هم مبتدا بوده و خبر آن باز « موجود » كه شبه فعل عموم بوده و محذوف است باشد و بايد گفت : « لو لا أنّ زيدا قائم » و يا بر طبق مبانى ديگر نحويون گفت كه اين جمله فاعل فعل عام محذوف « ثبت » است همانطور كه در بحث « لو » دربارهء اسم مرفوع بعد از « لو » بيان شد . 2 - رمانى و ابن شجرى و شلوبين و ابن مالك اعتقاد دارند كه اگر خبر مبتداى بعد از « لو لا » از افعال عموم بود ، واجب است حذف شود و اگر از افعال خصوص بود واجب است ذكر شود البته به اين شرط كه اگر از قبل دانسته نشده باشد و قرينه بر آن نباشد ولى اگر آن خبر به واسطه قرينه - چه حالى و چه مقالى - دانسته شده ، جايز است ذكر شود و همچنين جايز است حذف گردد . 3 - ابن طراوة قائل است كه جملهء جواب « لو لا » دائما خبر مبتداى بعد از « لو لا » است و به خلاف دو قول قبل ، خبر آن محذوف نمىباشد . لكن اين قول صحيح نيست ؛ زيرا هيچ ربطى بين آن جمله با اين مبتدا نمىباشد در حالى كه بايد بين مبتدا و جملهء خبر رابط و عايد باشد به عنوان مثال بين مبتدا و جمله جواب در اين كلام هيچ رابط و عائدى وجود ندارد : « لو لا على لهلك عمر » . و إذا ولى « لو لا » مضمر : بحث ديگرى كه پيرامون اين كلمه مطرح است اين مىباشد كه اگر ضميرى بعد از آن آمد ، بايد از كداميك از اقسام ضمير باشد ؟ مصنف كتاب مىگويد : بايد ضمير منفصل مرفوع باشد ، زيرا آن ضمير ، مبتدا مىباشد ، مانند آيهء شريفهء : لَوْ لا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ ( سبأ / 31 ) . لكن قليلا و نادرا شنيده شده كه اعراب گاهى بعد از « لو لا » ضمير متصل مانند : « لولاى ، لولاك ، لولاه » مىآورند هرچند مبرد قائل است كه هرگز اين نحوه استعمال شنيده نشده ، لكن صحيح اين است كه اين نحوه استعمال شنيده شده