معناى شعر : « پس عبور كردم قبرهاى مردان بنى أسد را در حالى ديگر من بزرگ آن قبيله بودم و حال آنكه تا قبل از آن جنگ من بزرگ آن قوم نبودم پس صدا زدم آن قبور را - كنايه از اموات قبيله بنى أسد است - پس آنان جواب مرا ندادند » . و علة هذه الأحكام : علت اين احكام پنج‌گانه مميزه براى « لمّا » و « لم » ، اين است كه « لم » براى نفى « فعل » ينى ماضى ساده و « لمّا » براى نفى « قد فعل » يعنى ماضى قريب به حال مىباشد ، بنابراين علت فرق اول اين است كه هرگز فعل مقرون به « قد » برآن ادات شرط نمىآيد و چون فعل ماضى بعد از « لمّا » از حيث معنا در حكم فعل ماضى مقرون به « قد » است ، و هرگز ادات شرط بر فعل ماضى مقرون به « قد » داخل نمىشود لذا بر « لمّا » و فعل بعد نيز ادات شرط داخل نمىشود و علت فرق دوّم و سوّم اين است كه چون فعل بعد از « لمّا » گويا متضمن معناى « قد » است لذا اولا دلالت بر عدم تحقق آن مستمرا تا زمان تكلم مىكند زيرا « قد » زمان فعل را قريب به زمان حال مىكند و ثانيا چون « قد » زمان فعل ماضى را قريب به زمان حال مىكند پس فعل منفى « لمّا » قريبا صورت نگرفته است و علت فرق چهارم و پنجم اين است كه چون فعل بعد از « لمّا » در حكم « قد فعل » است و چون « قد » مفيد معناى توقع است « 1 » و همچنين بعد از آن مىتوان فعل را حذف كرد مانند قول نابغه ذبيانى : افد الترحّل غير أنّ ركابنا * لمّا تزل برحالنا و كان قد « 2 » بنابراين فعل بعد از « لمّا » نيز متوقع بوده و هم مىتوان آن را حذف كرد . الثاني : دومين قسم از اقسام سه‌گانه اين كلمه « لمّا » شرطيه است كه تنها بر فعل ماضى به عنوان شرط مىآيد و جمله بعد از آن فعل ماضى جمله جواب آن است ، و به جهت داشتن معناى شرط ، اين كلمه اقتضا دارد كه مانند ديگر ادات شرط بعد از آن دو جمله باشد و مفيد اين است كه تحقق خارجى مضمون جملهء

--> ( 1 ) - ابن هشام معناى توقع براى « قد » قبول ندارد و كلام ايشان در اينجا بر مبناى نظريه قائلين به آن است . ر . ك : مغني الأديب ، بحث « قد » . ( 2 ) - شرح شواهد المغني : 1 / 490 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 4 / 91 .